Najkrócej
Dyskopatia to zwyrodnienie albo uszkodzenie krążka międzykręgowego, czyli dysku leżącego między dwoma kręgami. Zmieniony dysk może się uwypuklić lub pęknąć, a dolegliwości pojawiają się wtedy, gdy on sam albo jego fragment uciska korzeń nerwowy. Sam opis dyskopatii w rezonansie nie musi więc oznaczać choroby, którą trzeba leczyć. Zmiany najczęściej dotyczą odcinka lędźwiowego i szyjnego. Większość chorych leczy się bez operacji: ruchem, ćwiczeniami, fizjoterapią i lekami przeciwbólowymi. Pilnej pomocy wymagają objawy neurologiczne, takie jak zaburzenia oddawania moczu, drętwienie krocza czy narastający niedowład.
- Dlaczego: dysk traci wodę i może uciskać nerw.
- Liczby: rwa kulszowa zwykle mija w 4–6 tygodni.
- Jak: ćwicz z fizjoterapeutą i nie rezygnuj ze zwykłej aktywności.
- Uwaga: zatrzymanie lub nietrzymanie moczu albo drętwienie krocza to wskazanie na SOR.
Co dzieje się z krążkiem międzykręgowym?
Krążek międzykręgowy działa jak amortyzator między trzonami kręgów i pozwala kręgosłupowi zginać się, prostować i skręcać. W środku ma galaretowate jądro miażdżyste z dużą zawartością wody, a dookoła mocny pierścień włóknisty. Najprościej wyobrazić go sobie jako żelek zamknięty w gumowej oponce: dopóki oponka jest cała, żelek sprężynuje i zostaje na swoim miejscu.
W praktyce dyskopatia to ciąg zmian, które zachodzą z wiekiem i pod obciążeniem:
- Odwodnienie. Jądro miażdżyste traci wodę i elastyczność, dysk robi się cieńszy, a przestrzeń między kręgami się zwęża.
- Mikropęknięcia. Pod wpływem przeciążeń w pierścieniu włóknistym powstają drobne pęknięcia.
- Protruzja (wypuklina). Dysk uwypukla się poza swój obrys, ale pierścień pozostaje zachowany.
- Ekstruzja (przepuklina). Fragment jądra przebija pierścień i wydostaje się poza dysk.
- Sekwestracja. Fragment jądra odrywa się i przemieszcza do kanału kręgowego.
Popularne „wypadnięcie dysku” to skrót myślowy. Dysk nie wypada z kręgosłupa: przy przepuklinie i sekwestracji przemieszcza się tylko fragment jądra miażdżystego.
Skąd się bierze dyskopatia?
Składają się na nią naturalne starzenie się dysków, predyspozycje genetyczne i przeciążenia. Na wiek i geny nie mamy wpływu, na większość pozostałych czynników tak:
- wiek i predyspozycje genetyczne;
- ciężka praca fizyczna, częste dźwiganie i wibracje, na które narażeni są na przykład zawodowi kierowcy;
- długotrwałe siedzenie i mała aktywność ruchowa;
- nadwaga;
- przebyte urazy kręgosłupa.
Przewlekłe przeciążenie nie kończy się na samym dysku. Na brzegach trzonów kręgów narastają wtedy osteofity, czyli kostne wyrośla, które również mogą uciskać korzenie nerwowe.
Jakie objawy daje dyskopatia w szyi, plecach i lędźwiach?
Objawy zależą od odcinka kręgosłupa i od tego, czy dysk uciska korzeń nerwowy. Sam zmieniony krążek daje zwykle ból miejscowy. Ucisk korzenia wywołuje ból promieniujący wzdłuż nerwu, drętwienie i osłabienie kończyny.
| Odcinek | Typowy ból | Objawy ucisku korzenia nerwowego |
|---|---|---|
| Szyjny (np. C5–C6, C6–C7) | ból karku, bóle głowy | ból promieniujący do barku i ręki (rwa barkowa), drętwienie i mrowienie palców, słabsza siła ręki |
| Piersiowy (zmiany najrzadsze) | ból w środkowej części pleców | ból opasujący klatkę piersiową |
| Lędźwiowy (np. L4–L5, L5–S1) | ból krzyża, trudność w siedzeniu i schylaniu się | ból promieniujący do pośladka i nogi (rwa kulszowa lub udowa), drętwienie, osłabienie mięśni nogi |
Ból schodzący z krzyża przez pośladek do nogi to najbardziej znany objaw ucisku korzenia przy dyskopatii lędźwiowej. Skąd się bierze rwa kulszowa i jak się ją leczy, opisujemy osobno. Podobny ból dają też inne schorzenia, dlatego tabela nie zastępuje badania u lekarza.
Jak lekarz rozpoznaje dyskopatię?
Lekarz stawia rozpoznanie na podstawie wywiadu i badania, a badanie obrazowe zleca wtedy, gdy jego wynik może zmienić leczenie. Każde z tych badań pokazuje co innego:
- rezonans magnetyczny (MRI) najlepiej obrazuje krążki międzykręgowe, korzenie nerwowe i inne tkanki miękkie;
- tomografia komputerowa (TK) i RTG oceniają głównie kości.
Słowo „dyskopatia” w opisie rezonansu nie przesądza, że to ona jest przyczyną bólu. Wśród osób, które w ogóle nie odczuwają bólu pleców, zmiany zwyrodnieniowe dysków ma ok. 37% dwudziestolatków i ok. 96% osiemdziesięciolatków. Takie wyniki dał przegląd badań obrazowych ponad 3 tys. osób, opublikowany w 2015 r. w American Journal of Neuroradiology. Opis badania trzeba więc zestawić z objawami, a to zadanie dla lekarza. Z którym specjalistą je omówić, zależy od dolegliwości: kiedy właściwy jest ortopeda, neurolog czy neurochirurg, wyjaśniamy w osobnym tekście.
Jak leczy się dyskopatię?
Podstawą jest leczenie zachowawcze, a operacja dotyczy mniejszości chorych.
Leczenie bez operacji
Leczenie zachowawcze opiera się na ruchu: ćwiczeniach pod okiem fizjoterapeuty i kontynuowaniu zwykłej aktywności, na ile pozwala ból. Wytyczne brytyjskiego NICE (NG59, aktualizacja z 2020 r.) dla bólu krzyża i rwy kulszowej u osób od 16. roku życia wyraźnie oddzielają metody zalecane od tych, których nie należy stosować:
| Zalecane | Niezalecane |
|---|---|
| ćwiczenia, także w programach grupowych | wyciąg (trakcja) |
| powrót do zwykłej aktywności | pasy i gorsety |
| terapia manualna wyłącznie jako dodatek do ćwiczeń | TENS (elektrostymulacja przezskórna) |
| ultradźwięki | |
| akupunktura |
Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne dobiera lekarz, a plan ćwiczeń najlepiej ustalić z lekarzem lub fizjoterapeutą, który zna objawy i wynik badania. Zanim kupi się pas albo aparat do elektrostymulacji, radzę zapytać fizjoterapeutę o ćwiczenia, bo to one mają poparcie w wytycznych.
Kiedy rozważa się operację?
Operację rozważa się, gdy ból korzeniowy, na przykład rwa kulszowa, nie ustępuje mimo leczenia nieoperacyjnego, a obraz z badania zgadza się z objawami. Zabieg polega wtedy na odbarczeniu (dekompresji) uciśniętego korzenia nerwowego. Usunięcie fragmentu dysku, który go uciska, nazywa się dyscektomią. Przy narastającym niedowładzie i objawach zespołu ogona końskiego nie czeka się na efekty ćwiczeń. O wskazaniach i rodzaju zabiegu decyduje chirurg po zestawieniu objawów z wynikiem badania.
Kiedy dyskopatia wymaga pilnej pomocy?
Dyskopatia zwykle nie zagraża życiu, ale niektóre objawy oznaczają ucisk na nerwy w kanale kręgowym i wymagają natychmiastowej pomocy. Brytyjska służba zdrowia NHS wymienia wśród objawów zespołu ogona końskiego:
- zaburzenia oddawania moczu lub stolca, czyli ich zatrzymanie albo nietrzymanie;
- drętwienie krocza i okolicy odbytu (tzw. strefa siodła);
- osłabienie lub drętwienie obu nóg;
- zaburzenia seksualne.
Tak samo traktuje się szybko narastający niedowład. Z tymi objawami nie czekaj na wizytę u specjalisty: jedź na SOR albo dzwoń pod 112. Ból pleców po upadku lub urazie, ból z gorączką albo z niewyjaśnioną utratą masy ciała to sygnały do pilnej konsultacji lekarskiej.
Czy dyskopatię da się wyleczyć?
Zmian zwyrodnieniowych w dysku nie da się cofnąć, ale objawy w większości przypadków ustępują. To dwie różne sprawy: odwodniony krążek nie odzyska dawnej sprężystości, a ból i drętwienie mijają, gdy ustaje ucisk na korzeń. Rwa kulszowa zwykle ustępuje w ciągu 4–6 tygodni, choć może trwać dłużej. Brak poprawy po tym czasie to powód do kontroli u lekarza. Przepuklina potrafi też zmniejszyć się samoistnie: przegląd badań z 2015 r. wykazał, że taka regresja zdarza się najczęściej przy sekwestracji, a rzadziej przy protruzji.
Czego unikać przy dyskopatii?
Kręgosłupowi z dyskopatią nie służy ani przeciążanie, ani całkowite oszczędzanie się. Na co dzień lepiej unikać:
- długiego leżenia w łóżku i rezygnacji ze zwykłych zajęć;
- wielogodzinnego siedzenia bez przerw na wstanie i krótki spacer;
- dźwigania na prostych kolanach, ze skręconym tułowiem i rękami wyciągniętymi daleko do przodu.
