Kręgozmyk: przyczyny, stopnie i leczenie

Co dokładnie się przesuwa przy kręgozmyku?

Przesuwa się trzon wyższego kręgu, a razem z nim cały odcinek kręgosłupa leżący powyżej. Trzon to masywna, walcowata część kręgu, na której spoczywa ciężar ciała. Kręgosłup można porównać do wieży z klocków: jeden klocek wysunął się z linii, a wszystkie ułożone na nim przesunęły się razem z nim.

Medyczna nazwa tego stanu to spondylolisteza, od greckich słów spondylos (kręg) i olisthesis (ześlizg). Ten termin pojawia się w opisach RTG, często z poziomem, na przykład „spondylolisteza L5–S1”. W dokumentacji kręgozmyk ma kod ICD-10 M43.1. Ześlizg zdarza się też w odcinku szyjnym i piersiowym, zwykle po urazie, ale rzadziej.

Opis badania określa też kierunek przesunięcia:

• kręgozmyk przedni (przodozmyk): górny kręg zsuwa się do przodu, to postać najczęstsza;
• kręgozmyk tylny (retrozmyk, tyłozmyk): kręg przesuwa się do tyłu, co zdarza się rzadziej.

Skąd się bierze kręgozmyk?

Kręgozmyk powstaje, gdy słabną elementy utrzymujące kręg na miejscu: łuk kręgowy, krążek międzykręgowy albo stawy międzykręgowe. U młodych najczęściej chodzi o kręgoszczelinę, czyli przerwanie ciągłości łuku kręgu w części międzystawowej (nazywanej też cieśnią albo węziną).

Kręgozmyk istmiczny wiąże się z mikrourazami w młodym wieku, na przykład przy intensywnym treningu gimnastycznym. Ryzyko rośnie też u osób trenujących piłkę nożną, hokej, zapasy i tenis. Częściej zdarza się u ludzi ze skoliozą, nadmierną kifozą albo utajonym rozszczepem kręgosłupa, a bywa też rodzinny.

Stopnie kręgozmyku według Meyerdinga

Stopień to procent, o jaki trzon przesunął się względem szerokości kręgu leżącego poniżej. Klasyfikacja Meyerdinga wyróżnia pięć stopni:

Przodozmyk 1 stopnia w opisie RTG oznacza więc, że kręg wysunął się do przodu najwyżej o jedną czwartą szerokości. Sam stopień nie przesądza jednak o bólu ani o sposobie leczenia. Fizjologika.pl opisuje przypadek ześlizgu L5–S1 II/III stopnia, który dawał niewielki ból i znikome objawy neurologiczne. Przy wysokim stopniu w opisie pytałabym lekarza przede wszystkim o objawy i stabilność segmentu, a nie tylko o samą liczbę.

Jakie objawy daje kręgozmyk?

Często żadnych: kręgozmyk bywa wykryty przypadkiem na zdjęciu RTG zrobionym z innego powodu. Jeśli objawy się pojawiają, najczęściej jest to ból dolnego odcinka pleców, nasilający się przy pochylaniu i przy przeproście, czyli odgięciu tułowia do tyłu. Przesunięty kręg może uciskać korzeń nerwowy i wtedy dochodzi ból korzeniowy promieniujący do pośladków i nóg. Ulgę przynosi często leżenie na wznak.

U młodych, aktywnych osób objawy narastają powoli, a na początku ból mija po odpoczynku. Najbardziej przeszkadzają im ruchy z przeprostem. W miarę postępu, częściej u starszych, pojawia się trudność w chodzeniu: po przejściu pewnego odcinka trzeba się zatrzymać i odpocząć, bo zwęża się przestrzeń dla nerwów.

Pacjenci z kręgozmykiem opisują też:

• drętwienie i mrowienie nóg;
• zaburzenia czucia w kończynach dolnych;
• osłabienie siły mięśni nóg;
• sztywność pleców po dłuższym siedzeniu.

Jak lekarz rozpoznaje kręgozmyk?

Podstawą jest zwykłe zdjęcie RTG kręgosłupa lędźwiowego. Przy objawach w nogach lekarz zleca też rezonans albo tomografię. Każde badanie odpowiada na inne pytanie:

• RTG: pokazuje przesunięcie kręgu i pozwala określić stopień.
• RTG czynnościowe (zdjęcia w zgięciu i wyproście): ocenia, czy segment jest stabilny podczas ruchu.
• Rezonans magnetyczny (MRI): pokazuje ucisk na nerwy i stan krążków międzykręgowych.
• Tomografia komputerowa (TK): uwidacznia zmiany kostne.
• Elektromiografia (EMG): uzupełnia diagnostykę, gdy są objawy neurologiczne.

Zdjęcia czynnościowe nie są formalnością. Prawdziwe kręgozmyki są niestabilne niemal w 40% przypadków i mogą się dalej przesuwać (dane centrum.fizjoterapeuty.pl).

Kręgozmyk rozpoznaje i leczy ortopeda albo neurochirurg. Kiedy wybrać ortopedę, neurologa czy neurochirurga, tłumaczymy w osobnym tekście.

Jak się leczy kręgozmyk?

Najpierw zachowawczo; operacja jest kolejnym krokiem, a nie pierwszym wyborem. Plan leczenia ustala lekarz, a ćwiczenia dobiera fizjoterapeuta.

Leczenie bez operacji

Leczenie zachowawcze obejmuje:

• ćwiczenia mięśni głębokich i stabilizujących tułów;
• fizjoterapię, w tym terapię manualną;
• zabiegi fizykalne;
• leczenie przeciwzapalne w okresach zaostrzeń, dobrane przez lekarza;
• czasowo pas lub gorset odciążający.

Chodzenie i codzienny ruch są dozwolone w granicach bólu. W zaostrzeniu unika się przeprostów i dźwigania, a zakres ruchów i ćwiczeń ustala się z fizjoterapeutą, nie na podstawie filmiku z internetu.

Kiedy rozważa się operację?

Operacja wchodzi w grę, gdy leczenie zachowawcze nie wystarcza. Wskazaniami są:

• utrzymujące się objawy neurologiczne mimo rehabilitacji;
• duże albo narastające przesunięcie kręgu;
• nasilone objawy neurologiczne.

Chirurg może odbarczyć uciśnięte nerwy, wykonać repozycję i stabilizację kręgów albo spondylodezę, czyli usztywnienie operowanego segmentu. W kręgozmyku istmicznym stosuje się też rekonstrukcję węziny.

Czy kręgozmyk można wyleczyć bez operacji?

Przesunięty kręg nie wraca sam na miejsce, ale u większości chorych leczenie zachowawcze opanowuje ból i stabilizuje kręgosłup. Trzeba więc odróżnić dwie rzeczy: wyleczenie przesunięcia i wyleczenie objawów. Rehabilitacja nie cofa ześlizgu, za to wzmacnia mięśnie utrzymujące segment i zmniejsza dolegliwości.

Do czego prowadzi nieleczony kręgozmyk?

Gdy przesunięty kręg uciska nerwy, z czasem może narastać ból, pogarszać się sprawność ruchowa oraz czucie i siła mięśni nóg, a chodzenie wymaga coraz częstszych przerw. Kręgozmyk bez objawów często nie postępuje w odczuwalny sposób, ale ze względu na możliwą niestabilność wymaga kontroli u lekarza.

Kiedy pilnie do lekarza lub na SOR. NHS w zaleceniach dotyczących bólu pleców wymienia objawy, które mogą świadczyć o zespole ogona końskiego, czyli ucisku na wiązkę nerwów w dolnej części kanału kręgowego:

• drętwienie krocza i pośladków;
• nagłe zaburzenia oddawania moczu lub stolca, w tym nietrzymanie;
• szybko narastające osłabienie obu nóg.

Przy takich objawach nie czekałabym na planowy termin w poradni, tylko pojechałabym na SOR albo zadzwoniła pod 112.

Kręgozmyk, dyskopatia czy rwa kulszowa?

Kręgozmyk to przesunięcie kręgu, dyskopatia to choroba krążka międzykręgowego, a rwa kulszowa to objaw, czyli ból wzdłuż nerwu kulszowego, który mogą wywołać oba schorzenia.

Dolegliwości bywają identyczne, bo przy kręgozmyku przesunięcie zachodzi w stawach międzykręgowych, tuż przy otworze, którym wychodzi korzeń nerwowy (mechanizm opisuje zdrowie.witryna.org). Kręgozmyk należy, obok przepukliny krążka i stenozy kanału kręgowego, do przyczyn ucisku korzenia nerwowego. Które z tych schorzeń odpowiada za ból, rozstrzyga dopiero badanie obrazowe.