Najkrócej
Skolioza to trójpłaszczyznowa deformacja kręgosłupa: kręgosłup wygina się w bok, a kręgi jednocześnie rotują wokół jego osi. Rozpoznaje się ją, gdy kąt Cobba zmierzony na zdjęciu RTG przekracza 10 stopni. Zdecydowana większość przypadków to skolioza idiopatyczna, czyli o nieznanej przyczynie, która ujawnia się najczęściej w okresie intensywnego wzrostu. O leczeniu (obserwacja, ćwiczenia, gorset albo operacja) decydują wielkość kąta, rodzaj skoliozy i to, czy kręgosłup jeszcze rośnie.
- Dlaczego: przyczyna najczęstszej postaci, idiopatycznej, jest nieznana
- Liczby: I stopień 10-24°, II 25-45°, III około 50° i więcej
- Jak: obserwacja, ćwiczenia korekcyjne, gorset albo operacja
- Uwaga: osłabienie nóg lub problemy z oddawaniem moczu to SOR
Jak wygląda kręgosłup ze skoliozą?
Jest odkształcony w trzech kierunkach naraz, nie tylko na boki. Nazwa pochodzi od greckiego słowa skolios, czyli „krzywy”, ale potoczne „skrzywienie kręgosłupa” opisuje tylko część zmian:
- w płaszczyźnie czołowej, oglądanej od tyłu, kręgosłup wygina się w bok;
- w płaszczyźnie poprzecznej kręgi rotują, czyli obracają się wokół osi kręgosłupa;
- w płaszczyźnie strzałkowej, oglądanej z boku, naturalne krzywizny się wypłaszczają.
Najprościej wyobrazić sobie sprężynę, którą ktoś odgiął w bok i jednocześnie przekręcił. Skrzywienie z jednym łukiem ma kształt litery C, z dwoma łukami litery S. Najczęściej obejmuje odcinek piersiowy albo przejście piersiowo-lędźwiowe, a skolioza ograniczona do samego odcinka lędźwiowego zdarza się rzadko.
Skolioza czy postawa skoliotyczna?
O skoliozie rozstrzyga pomiar kąta w płaszczyźnie czołowej i to, czy zmieniła się budowa kręgów. Krzywe barki albo jedna łopatka wyżej mogą oznaczać postawę skoliotyczną, nazywaną też skoliozą czynnościową. Kręgosłup ustawia się wtedy asymetrycznie, ale kręgi zachowują prawidłowy kształt, a ustawienie da się odwrócić. W skoliozie strukturalnej zmiany w kręgosłupie są już utrwalone.
| Postawa skoliotyczna | Skolioza strukturalna | |
|---|---|---|
| Budowa kręgów | bez zmian | utrwalone zmiany, rotacja kręgów |
| Odwracalność | odwracalna | zmiany nie ustępują same |
| Typowe postępowanie | często wystarczą ćwiczenia | zależne od kąta: od obserwacji do operacji |
Plecy płaskie, okrągłe i wklęsłe to osobne wady postawy, nie odmiany skoliozy. Opis „krzywe plecy” bez pomiaru kąta traktowałabym jako powód do badania, a nie rozpoznanie.
Jakie są rodzaje skoliozy?
Najczęstsza jest skolioza idiopatyczna, której przyczyna pozostaje nieznana; według różnych opracowań stanowi 80-90% przypadków. Pozostałe postacie wynikają z wad kręgów, chorób nerwowo-mięśniowych albo innych schorzeń.
| Rodzaj | Przyczyna | Co ją wyróżnia |
|---|---|---|
| Idiopatyczna | nieznana | najczęstsza postać, ujawnia się zwykle w okresie wzrostu |
| Nerwowo-mięśniowa | choroba neurologiczna lub mięśniowa, np. mózgowe porażenie dziecięce, dystrofia mięśniowa | druga najczęstsza u dzieci |
| Wrodzona | wady kręgów: krąg klinowy, zrosty żeber, zespół Sprengla | często współwystępuje z wadami układu moczowo-płciowego i serca |
| Torakogenna | choroby opłucnej lub operacje klatki piersiowej | powstaje, gdy dziecko jeszcze rośnie |
| Nabyta z powodu różnicy długości kończyn | nierówna długość kończyn | jedna z przyczyn skoliozy nabytej |
| Skolioza dorosłych | zmiany zwyrodnieniowe | rozwija się po 20. roku życia |
Rodzaj ma znaczenie dla przebiegu. Skolioza nerwowo-mięśniowa zawsze wynika z innej choroby i szybciej narasta u dzieci, które nie chodzą (badaniakliniczne.pl).
Jak mierzy się skoliozę i jakie są jej stopnie?
Stopień wyznacza kąt Cobba, czyli miara skrzywienia odczytana na zdjęciu RTG w projekcji przednio-tylnej. Zanim lekarz skieruje na zdjęcie, ogląda plecy w staniu. Kolejne kroki opisuje Amerykańska Akademia Chirurgów Ortopedów (AAOS): test skłonu do przodu, czyli test Adamsa, uwidacznia garb żebrowy, a skoliometr mierzy kąt rotacji tułowia. Rozpoznanie potwierdza dopiero RTG z kątem powyżej 10°.
Podział na trzy stopnie według kąta stosuje między innymi Szpital na Klinach.
| Stopień | Kąt Cobba | Zmiany w kręgosłupie | Typowe postępowanie |
|---|---|---|---|
| I | 10-24° | zmiany mięśniowo-więzadłowe, bez zniekształceń kostnych | obserwacja lub ćwiczenia |
| II | 25-45° | rotacja kręgów, garb żebrowy | ćwiczenia korekcyjne i gorset |
| III | około 50° i więcej | sklinowacenie kręgów | u większości operacja |
Wynik 18 stopni w opisie zdjęcia oznacza więc skoliozę I stopnia. Na wizycie dopytaj o kąt i termin następnego zdjęcia, bo dopiero porównanie dwóch pomiarów pokazuje, czy skrzywienie narasta.
Jakie objawy daje skolioza?
U dzieci skolioza zwykle nie boli, a pierwszym sygnałem jest asymetria sylwetki. Do badania powinny skłonić:
- nierówna wysokość ramion;
- asymetria łopatek, z których jedna odstaje bardziej;
- wystający łuk żebrowy po jednej stronie;
- bardzo wypłaszczone plecy;
- nierówne ustawienie miednicy;
- ból pleców, choć pojawia się rzadziej.
Ból częściej dotyczy dorosłych i dużych skrzywień. Przy znacznej skoliozie mogą dołączyć parestezje (mrowienie i drętwienie kończyn), zawroty głowy i zaburzenia równowagi. Dzieci ze skoliozą nerwowo-mięśniową miewają kłopoty z siedzeniem, utrzymaniem równowagi i oddychaniem.
Plecy młodszego dziecka rodzice widzą przy kąpieli i przebieraniu, a lekarz na bilansach. Z badaniem najdłużej zwlekają nastolatki, bo niechętnie rozbierają się przy dorosłych (scoliospace.pl). W okresie skoku wzrostu radziłabym co jakiś czas obejrzeć plecy dziecka w skłonie, także u nastolatka, który się krępuje.
Jak leczy się skoliozę?
Leczenie dobiera się do kąta, rodzaju skoliozy i wieku. U rosnącego dziecka celem jest zatrzymanie narastania skrzywienia, u dorosłego głównie zmniejszenie bólu. Metody, od najłagodniejszej:
- Obserwacja i kontrolne zdjęcia RTG przy małych kątach. Ryzyko narastania jest największe w okresie szybkiego wzrostu (AAOS), dlatego dzieci z rozpoznaną skoliozą kontroluje się regularnie do końca wzrostu.
- Ćwiczenia korekcyjne (kinezyterapia) w I i II stopniu.
- Gorset ortopedyczny w II stopniu, razem z ćwiczeniami.
- Operacja, czyli spondylodeza: usztywnienie kręgosłupa z dostępu tylnego albo przedniego, potrzebne przy większości skrzywień III stopnia.
Wyjątkiem jest skolioza nerwowo-mięśniowa: gorset rzadko ją hamuje, więc często potrzebna jest operacja. U dorosłych stosuje się kinezyterapię, leczenie przeciwbólowe i blokady okołokorzeniowe.
Konkretne ćwiczenia, sport i ruchy, których trzeba unikać, nie mają jednej odpowiedzi dla wszystkich. Program ćwiczeń i zakres aktywności ustala indywidualnie ortopeda razem z fizjoterapeutą, po ocenie zdjęcia i sylwetki.
Czy skolioza jest groźna?
Nie każda. Małe skrzywienia zwykle nie dają skutków zdrowotnych, zagrożeniem jest duża, nieleczona skolioza. Rokowanie zależy więc od kąta i od tego, czy skrzywienie postępuje, a nie od samego rozpoznania. Skrajnie nasilona skolioza zmienia kształt klatki piersiowej i może upośledzać pracę układu oddechowego oraz serca. Postać nerwowo-mięśniowa może postępować także po zakończeniu wzrostu, dlatego wymaga kontroli przez całe życie.
Czy skoliozę da się wyleczyć albo wyprostować?
To zależy od rodzaju skrzywienia. Postawa skoliotyczna ustępuje, bo nie zmienia budowy kręgów. W skoliozie strukturalnej ćwiczenia, rehabilitacja i masaże zmniejszają dolegliwości, ale nie dają trwałego wyleczenia: utrwalone zmiany zostają (spina-sanus.pl). Skrzywienie koryguje dopiero operacja, która jednocześnie usztywnia operowany odcinek, więc kręgosłup traci w tym miejscu ruchomość.
Czy skoliozę powoduje zła postawa albo ciężki plecak?
Nie, jeśli mowa o skoliozie idiopatycznej. Jej przyczyna jest nieznana, a dotyka zarówno dzieci, które unikają ruchu, jak i tych uprawiających sport (scoliospace.pl). Coraz częściej mówi się o podłożu genetycznym, choć brak skoliozy w rodzinie jej nie wyklucza. Skoro przyczyny nie da się wskazać, nie ma też potwierdzonych zasad profilaktyki. Garbienie się czy plecak noszony na jednym ramieniu mogą sprzyjać wadom postawy, ale nie tej skoliozie. Rodzic, który nie pilnował, jak dziecko siedzi, nie ma więc sobie czego wyrzucać.
Do jakiego lekarza ze skoliozą i kiedy pilnie?
Planowo do ortopedy. U dziecka skrzywienie często wychwytuje pediatra na bilansie i kieruje dalej, a dorosły dostaje skierowanie do ortopedy na NFZ od lekarza POZ. Skrzywienie prowadzi ortopeda; kiedy potrzebny jest neurolog albo neurochirurg, wyjaśniamy w tekście o tym, który lekarz zajmuje się kręgosłupem.
Przy niektórych objawach nie wolno czekać na planową wizytę. Ogólne zalecenia NHS i NICE dla bólu pleców każą zgłosić się na SOR albo zadzwonić pod 112, gdy bólowi towarzyszy:
- osłabienie lub drętwienie nóg;
- zaburzenia oddawania moczu lub stolca;
- drętwienie krocza;
- nasilona duszność.
Szybko narastające, widoczne skrzywienie albo nocny ból pleców u dziecka to powód do wizyty u lekarza bez odkładania jej na kolejne miesiące.
