Najkrócej
Łąkotka to półksiężycowata wkładka z chrząstki włóknistej, która leży między kością udową a piszczelową. W każdym kolanie są dwie: przyśrodkowa i boczna. Działają jak amortyzatory, rozkładają ciężar ciała na powierzchnię stawu i stabilizują ułożenie kości względem siebie. Uszkodzona łąkotka goi się słabo, ale nie każde jej pęknięcie trzeba operować. O leczeniu decyduje miejsce uszkodzenia, jego przyczyna (uraz albo zmiany związane z wiekiem) i to, czy kolano się blokuje.
- Gdzie: przyśrodkowa po wewnętrznej, boczna po zewnętrznej stronie
- Dlaczego: ukrwiony jest tylko zewnętrzny brzeg łąkotki
- Liczby: zmiana zwyrodnieniowa to zwykle wiek powyżej 35 lat
- Uwaga: zablokowane kolano wymaga pilnej wizyty u lekarza
Gdzie jest łąkotka w kolanie?
Obie łąkotki leżą w szparze stawowej, czyli w wąskiej przestrzeni między dolnym końcem kości udowej a górną powierzchnią kości piszczelowej. Łąkotka przyśrodkowa znajduje się po wewnętrznej stronie kolana, od strony drugiej nogi, a boczna po stronie zewnętrznej. Różnią się też sposobem zamocowania i podatnością na urazy:
| Cecha | Łąkotka przyśrodkowa | Łąkotka boczna |
|---|---|---|
| Strona kolana | wewnętrzna (od strony drugiej nogi) | zewnętrzna |
| Zamocowanie | mocniej przytwierdzona | bardziej ruchoma |
| Jak często się uszkadza | częściej | rzadziej |
Do czego służy łąkotka i dlaczego słabo się goi?
Łąkotka przejmuje i rozprasza siły, które działają na kolano przy chodzeniu, bieganiu i skakaniu. Ta amortyzacja to jedno zadanie. Drugie to rozłożenie ciężaru ciała na większą powierzchnię stawu, dzięki czemu chrząstka stawowa nie przenosi całego obciążenia sama. Trzecie to stabilizacja: łąkotki utrzymują kość udową we właściwym ułożeniu względem piszczelowej.
Słabe gojenie wynika z ukrwienia. Badanie opublikowane w Journal of Orthopaedic Research w 2009 r. wykazało, że u człowieka naczynia krwionośne wnikają tylko w zewnętrzne 11–15% łąkotki. Głębsza część jest nieukrwiona, więc nie dociera do niej to, czego tkanka potrzebuje do naprawy. Pęknięcie przy zewnętrznym brzegu ma więc szansę się zrosnąć, a pęknięcie w środku praktycznie się nie zrasta.
Jak dochodzi do uszkodzenia łąkotki?
Łąkotka pęka nagle, w chwili urazu, albo powoli, bez zdarzenia, które dałoby się wskazać. Europejskie Towarzystwo Traumatologii Sportowej, Chirurgii Kolana i Artroskopii (ESSKA) rozdziela te sytuacje, bo prowadzą do innego leczenia:
- Pęknięcie urazowe: objawy zaczynają się nagle po urazie wystarczająco silnym, by uszkodzić łąkotkę. Najczęściej dochodzi do niego przy nagłym skręcie kolana, gwałtownej zmianie kierunku ruchu albo mocnym zgięciu.
- Zmiana zwyrodnieniowa: pojawia się bez istotnego urazu u osób po 35. roku życia, rozwija się powoli i ma zwykle postać poziomego rozwarstwienia, czyli pęknięcia poziomego.
Dla kogoś, kto gra w piłkę nożną albo w halówkę, kryterium jest proste. Jeśli ból zaczął się w chwili skrętu na zgiętym, obciążonym kolanie (stopa stoi w miejscu, tułów obraca się nad nią), taki przebieg pasuje do pęknięcia urazowego. Jeśli kolano zaczęło boleć bez takiego momentu, powiedz o tym lekarzowi: sposób, w jaki zaczął się ból, pomaga odróżnić uraz od zmiany zwyrodnieniowej.
Jeden z typów pęknięcia nosi potoczną nazwę „rączka od wiadra”. O tym, które uszkodzenie jest najgorsze, nie decyduje jednak nazwa, tylko miejsce uszkodzenia i to, czy fragment łąkotki blokuje kolano.
Gdzie boli łąkotka i jakie są objawy uszkodzenia?
Uszkodzona łąkotka boli po swojej stronie kolana, w okolicy linii szpary stawu: przyśrodkowa po wewnętrznej, boczna po zewnętrznej. Ból nasila się przy kucaniu, chodzeniu po schodach, skręcie nogi i wstawaniu z siedzenia. Pęknięta łąkotka daje też inne objawy:
- obrzęk kolana,
- blokowanie kolana, czyli uczucie, że staw się zaciął,
- przeskakiwanie przy zginaniu i prostowaniu,
- trzeszczenie w stawie,
- ograniczenie wyprostu albo zgięcia,
- niestabilność, czyli wrażenie, że kolano ucieka.
Te same objawy dają inne urazy kolana, na przykład uszkodzenia więzadeł, dlatego rozpoznanie stawia lekarz po badaniu, a nie lista objawów. Wiele osób chodzi z uszkodzoną łąkotką, ale kolano, które się zablokowało albo nie daje się wyprostować, wymaga pilnej wizyty u ortopedy. Gdy ból wraca przy każdym kucnięciu czy na schodach, umów się do ortopedy albo fizjoterapeuty, zanim zaczniesz leczyć się na własną rękę.
Jak rozpoznaje się uszkodzenie łąkotki?
Podstawą jest rozmowa o tym, jak zaczął się ból, i badanie kolana w gabinecie. Rezonans nie zawsze jest pierwszym badaniem. Przegląd 32 badań w Clinical Orthopaedics and Related Research (2007) pokazał, że staranne badanie przez doświadczonego lekarza wykrywa uszkodzenia łąkotki kwalifikujące się do zabiegu z rzetelnością równą lub większą niż rezonans magnetyczny (MRI). Autorzy zalecają zostawić MRI na sytuacje, w których lekarz potrzebuje dodatkowych informacji, a artroskopię traktować jako leczenie, nie badanie. Brak skierowania na rezonans przy pierwszej wizycie nie oznacza więc zlekceważenia problemu.
Diagnostyka przebiega zwykle w tej kolejności:
- Wywiad i badanie fizykalne: lekarz pyta o okoliczności bólu i ocenia kolano w ruchu.
- RTG, gdy lekarz podejrzewa zmiany zwyrodnieniowe: zdjęcie potwierdza chorobę zwyrodnieniową i wyklucza rzadkie przyczyny, takie jak guz czy złamanie. Przy takich zmianach MRI zwykle nie jest badaniem pierwszego rzutu.
- MRI, gdy wynik może zmienić leczenie: rezonans ocenia łąkotki, więzadła, chrząstkę i kości.
Przy pęknięciach urazowych nie ma zgody, czy rezonans robić rutynowo. Zaleca się go jednak, gdy rozważana jest artroskopia, żeby wykryć urazy towarzyszące.
Czy uszkodzoną łąkotkę trzeba operować?
Nie zawsze. Wybór leczenia zależy od rodzaju i miejsca pęknięcia, wieku, aktywności i nasilenia objawów. Najwięcej mówi blokowanie: kolano, które się zacina, przemawia za oceną zabiegową. Przy mniejszych uszkodzeniach bez mechanicznej blokady często stosuje się leczenie zachowawcze, czyli czasowe odciążenie, ortezę i fizjoterapię.
Przy zmianach zwyrodnieniowych ESSKA zaleca, by artroskopowej częściowej meniscektomii (usunięcia fragmentu łąkotki) nie proponować jako pierwszego leczenia. Od 2002 r. kilka badań randomizowanych nie wykazało dodatkowej korzyści z tego zabiegu w porównaniu z leczeniem nieoperacyjnym albo zabiegiem pozorowanym. Usunięcie fragmentu wchodzi w grę dopiero po niepowodzeniu leczenia nieoperacyjnego.
Przy pęknięciach urazowych pierwszym wyborem jest zachowanie łąkotki. Odległe wyniki kliniczne i radiologiczne po częściowym usunięciu są gorsze niż po naprawie, a gdy szycie łąkotki jest potrzebne, wykonuje się je jak najwcześniej. W ciągu ostatnich dwóch dekad ortopedzi coraz częściej wolą łąkotkę ratować i naprawiać, zamiast ją usuwać. Samo słowo „artroskopia” opisuje dostęp do stawu, nie decyzję: podczas artroskopii kolana łąkotkę można zszyć albo usunąć jej fragment.
Gdybym usłyszał od lekarza o artroskopii, zapytałbym o dwie rzeczy: czy łąkotkę da się zszyć, a nie tylko wyciąć, i czy moje kolano rzeczywiście się blokuje. Ostateczną decyzję podejmuje się z ortopedą, który zbadał kolano i zna wyniki badań.
Czy łąkotka może się sama zregenerować?
Tylko częściowo. Zrosnąć się może pęknięcie w ukrwionym zewnętrznym brzegu, a środek łąkotki nie ma z czego się odbudować. Stabilne pęknięcia łąkotki bocznej pozostawione bez zabiegu rokują lepiej niż pęknięcia przyśrodkowej. Wytyczne ESSKA nie wskazują dowodów, że osocze bogatopłytkowe (PRP) albo nakłuwanie poprawia gojenie. Maści i domowe sposoby nie odbudowują tkanki łąkotki, więc nie zastąpią oceny lekarza, gdy kolano się blokuje.
Uszkodzenie łąkotki jest częstym problemem ortopedycznym i epidemiologicznie wiąże się z chorobą zwyrodnieniową stawu. Objawy i leczenie tej choroby opisuje tekst o tym, jak rozwija się zwyrodnienie kolana.
Kiedy z bólem kolana trzeba pilnie do lekarza?
Pilnej oceny wymagają sytuacje, w których kolano przestaje działać mechanicznie albo uraz mógł uszkodzić kość:
- kolano zablokowało się i nie da się go wyprostować,
- po urazie nie możesz obciążyć nogi: to może być złamanie, więc jedź na SOR albo do izby przyjęć,
- kolano szybko i mocno spuchło po urazie,
- kolano jest niestabilne i ucieka przy chodzeniu.
Z blokadą i niestabilnością nie warto zwlekać, bo nieleczone uszkodzenie może się pogłębiać i przeciążać chrząstkę. Dokąd jechać, gdy po urazie nie da się stanąć na nodze, wyjaśnia poradnik dotyczący podejrzenia złamania. Do czasu oceny nie forsuj kolana, które się blokuje, i nie wracaj do sportów ze skrętami, takich jak piłka nożna.
