Najkrócej
Endoproteza biodra to sztuczny staw: trzpień osadzony w kości udowej, głowa i panewka w miednicy zastępują zniszczone powierzchnie biodra. Lekarz proponuje ją najczęściej przy zaawansowanej chorobie zwyrodnieniowej, gdy ból i sztywność ograniczają codzienne życie mimo leczenia zachowawczego. Implanty służą długo: w dużych analizach rejestrów około 9 na 10 endoprotez działa po 15 latach.
- Liczby: ok. 89% endoprotez działa po 15 latach
- Jak: zapytaj operatora o typ mocowania i parę trącą
- Dlaczego: lekkie codzienne czynności wracają po 3–6 tygodniach
- Uwaga: duszność i ból w klatce po operacji to 112
Z czego składa się endoproteza biodra?
Całkowita endoproteza ma cztery podstawowe części: trzpień, głowę, panewkę i wkładkę. Trzpień osadza się w kanale kości udowej i przenosi obciążenie z miednicy na nogę. Na jego szczycie siedzi kulista głowa, która zastępuje głowę kości udowej. Panewka to półkulista czasza wszczepiana w miednicę, a wkładka wyściela ją od środka. To po wkładce ślizga się głowa przy każdym kroku.
| Element | Gdzie jest | Z czego bywa zrobiony |
|---|---|---|
| Trzpień | w kości udowej | stop tytanu albo stop kobaltowo-chromowy |
| Głowa | na szczycie trzpienia | ceramika albo stop metalu |
| Panewka | w miednicy | metal (stop tytanu) albo polietylen |
| Wkładka | wewnątrz panewki | polietylen wysoko usieciowany albo ceramika |
Głowę i wkładkę nazywa się razem parą trącą, bo te dwie powierzchnie trą o siebie przy ruchu. Rodzaj, rozmiar i położenie implantu operator planuje przed zabiegiem pod konkretnego pacjenta. Cały implant waży zwykle 300–600 g.
Jakie są rodzaje endoprotez biodra?
Endoprotezy dzieli się według trzech kryteriów: zakresu wymiany, sposobu mocowania w kości i materiału pary trącej. Konkretny model dobiera operator, biorąc pod uwagę stan stawu, jakość kości, wiek i aktywność pacjenta.
Całkowita czy połowicza?
Endoproteza całkowita (totalna, w skrócie THA od angielskiego total hip arthroplasty) wymienia obie strony stawu: głowę kości udowej i panewkę w miednicy. To standard przy zwyrodnieniu, bo choroba niszczy chrząstkę po obu stronach. Endoproteza połowicza, czyli hemiartroplastyka, zastępuje tylko głowę kości udowej, a naturalna panewka zostaje. Stosuje się ją głównie po złamaniu szyjki kości udowej u starszych, mniej aktywnych osób. Endoprotezę powierzchniową (kapoplastykę), w której pokrywa się jedynie powierzchnię głowy, wszczepia się dziś rzadko.
Cementowa, bezcementowa czy hybrydowa?
Implant cementowy trzyma się od razu po zabiegu, a bezcementowy potrzebuje czasu, żeby kość w niego wrosła.
| Mocowanie | Jak trzyma się kości | Komu częściej |
|---|---|---|
| Cementowe | cement kostny (polimetakrylan metylu, PMMA) wiąże implant z kością | osobom starszym, z osłabioną kością |
| Bezcementowe | kość wrasta w porowatą powierzchnię implantu | osobom młodszym, z dobrą jakością kości |
| Hybrydowe | jedna część jest cementowana, druga bezcementowa, na przykład cementowany trzpień i bezcementowa panewka | gdy operator po ocenie kości łączy obie metody |
Z czego jest para trąca?
Głowę i wkładkę łączy się w praktyce na trzy sposoby:
- metal i polietylen,
- ceramika i polietylen,
- ceramika i ceramika.
Od par metal-metal praktycznie się odchodzi. Przed operacją zapytaj, jaki typ endoprotezy i jaką parę trącą planuje operator oraz dlaczego właśnie te. Radzę zapisać odpowiedź w domowej teczce z dokumentacją, bo przydaje się przy kolejnych kontrolach.
Kiedy lekarz proponuje endoprotezę biodra?
Wtedy, gdy staw jest trwale zniszczony, a ból i sztywność ograniczają chodzenie, sen i codzienne czynności mimo leków, fizjoterapii i zmiany aktywności. O terminie decyduje nasilenie objawów i obraz RTG, nie sam wiek. Najczęstszym wskazaniem jest zaawansowana koksartroza, czyli choroba zwyrodnieniowa stawu biodrowego.
Endoprotezę wszczepia się też przy innych schorzeniach:
- martwicy głowy kości udowej,
- dysplazji stawu biodrowego i innych deformacjach stawu,
- złamaniu szyjki kości udowej i innych urazach biodra,
- chorobach zapalnych stawów, na przykład reumatoidalnym zapaleniu stawów (RZS).
Brytyjskie wytyczne NICE dotyczące choroby zwyrodnieniowej stawów (NG226, 2022) zalecają rozważenie skierowania na wymianę stawu, gdy objawy wyraźnie obniżają jakość życia, a leczenie niezabiegowe nie pomaga. Wiek, płeć, palenie, choroby współistniejące ani nadwaga nie powinny same w sobie wykluczać pacjenta ze skierowania. Kwalifikację przeprowadza ortopeda po badaniu i zdjęciu RTG. Aktywna infekcja w organizmie odracza zabieg do czasu jej wyleczenia.
Jak przebiega operacja wszczepienia endoprotezy?
Chirurg w znieczuleniu podpajęczynówkowym (rdzeniowym) albo ogólnym usuwa zniszczone powierzchnie stawu i osadza implant. Pobyt w szpitalu trwa zwykle kilka dni.
- Przygotowanie: szpital zleca badania przed przyjęciem. Rehabilitacja przed operacją wzmacnia mięśnie wokół biodra, poprawia zakres ruchu i uczy poruszania się po zabiegu.
- Znieczulenie: jego rodzaj dobiera anestezjolog.
- Wszczepienie: chirurg usuwa zniszczoną głowę i chrząstkę panewki, osadza panewkę z wkładką, trzpień i głowę.
- Pionizacja: pierwsze wstanie z łóżka z fizjoterapeutą, zwykle w pierwszej dobie.
- Wypis: z zaleceniami dotyczącymi rany, ruchu i profilaktyki przeciwzakrzepowej.
- Kontrola: wizyta u operatora w terminie wyznaczonym przy wypisie.
Do stawu można dotrzeć z dostępu tylnego, bocznego albo przedniego. Dostęp przedni nie wymaga przecinania dużych mięśni, a kliniki, które go oferują, podają mniejszy ból i szybszy powrót do sprawności. Wybór dostępu należy do operatora, więc warto zapytać, z którego korzysta. Przy operacji wspomaganej robotem implant planuje się na trójwymiarowym modelu z tomografii komputerowej, a robot pomaga ustawić jego elementy. Nie zastępuje chirurga, który prowadzi cały zabieg.
Jak długo wytrzymuje endoproteza stawu biodrowego?
Większość endoprotez działa ponad 20 lat. Metaanaliza opublikowana w The Lancet w 2019 r. (Evans i wsp.) objęła dane z rejestrów i serii przypadków dla ponad 200 tys. całkowitych endoprotez biodra:
| Czas od operacji | Odsetek działających endoprotez |
|---|---|
| 15 lat | ok. 89% |
| 20 lat | ok. 70% |
| 25 lat | ok. 58% |
Trwałość zależy od obluzowania aseptycznego, czyli utraty połączenia implantu z kością bez udziału infekcji, od zużycia wkładki oraz od wieku i aktywności pacjenta. Obluzowany albo zużyty implant wymaga rewizji endoprotezy, czyli operacji wymiany jej części lub całości. Na część z tych czynników pacjent ma wpływ: chodzi na wizyty kontrolne, dba o masę ciała i dobiera aktywność do zaleceń. Przy kwalifikacji młodszej osoby zadałabym operatorowi wprost pytanie o możliwą wymianę za kilkanaście lat, bo im młodszy pacjent, tym bardziej realny jest taki scenariusz.
Jakie są ryzyka i możliwe powikłania?
Poważne powikłania są rzadkie: infekcja stawu i podobne problemy dotyczą mniej niż 2% operowanych (dane AAOS, Amerykańskiej Akademii Chirurgów Ortopedów). Do możliwych powikłań należą:
- zakrzepica żył głębokich (ZŻG), czyli skrzep w żyłach nogi, który może się oderwać i spowodować zatorowość płucną,
- infekcja okołoprotezowa, czyli zakażenie tkanek wokół implantu,
- zwichnięcie endoprotezy, w którym głowa wysuwa się z panewki,
- nierówna długość kończyn po zabiegu,
- obluzowanie implantu z upływem lat.
Część tych ryzyk da się ograniczyć. Fizjoterapia po operacji pomaga zapobiegać zakrzepom i zanikom mięśni, a leki przeciwzakrzepowe przyjmuje się zgodnie z zaleceniem lekarza. Zasady ruchu przekazane przy wypisie zmniejszają ryzyko zwichnięcia świeżo wszczepionego stawu.
Kiedy pilnie do lekarza lub na SOR?
Nie czekaj na wizytę kontrolną, gdy po operacji pojawi się którykolwiek z tych objawów:
- gorączka, narastające zaczerwienienie, obrzęk lub wyciek z rany, które mogą świadczyć o infekcji,
- ból, obrzęk i ucieplenie łydki, typowe dla zakrzepicy,
- nagły silny ból biodra z niemożnością obciążenia nogi, skróceniem lub nienaturalnym ustawieniem kończyny, czyli objawy zwichnięcia,
- nagła duszność i ból w klatce piersiowej.
Duszność z bólem w klatce piersiowej może oznaczać zatorowość płucną, więc wtedy dzwoń pod 112.
Jak wygląda powrót do sprawności po endoprotezie?
Rehabilitacja zaczyna się jeszcze w szpitalu, a lekkie codzienne czynności większość pacjentów wznawia po 3–6 tygodniach (AAOS). Pełny powrót do formy może trwać do roku (NHS). Plan ćwiczeń na kolejne tygodnie, od pierwszych ruchów w łóżku po chodzenie bez pomocy, rozpisuje osobny tekst o rehabilitacji po endoprotezie biodra.
Po jakim czasie można chodzić bez kul?
Zwykle po kilku tygodniach: kule łokciowe lub inna pomoc w chodzeniu przydają się często przez około 6 tygodni. O ich odstawieniu decydują operator i fizjoterapeuta po ocenie, jak noga znosi obciążenie. Zapytaj o to na wizycie kontrolnej, zamiast porównywać się z sąsiadem z sali szpitalnej.
Czego unikać w pierwszych tygodniach?
Ostrożności wymagają głębokie zginanie biodra i skręty tułowia. Dokładne zasady zależą jednak od dostępu, przez który wszczepiono implant, dlatego obowiązują zalecenia z karty wypisowej, a nie ogólne listy zakazów. Jeśli coś w nich jest niejasne, dopytaj fizjoterapeutę przed wyjściem ze szpitala.
Czy każdy ból biodra kończy się endoprotezą?
Nie, endoproteza dotyczy trwale zniszczonego stawu. Stan zapalny tkanek wokół biodra (na przykład kaletki) i wczesne zwyrodnienie leczy się zachowawczo. Jak długo trwa stan zapalny w stawie biodrowym, zależy od jego przyczyny, więc nie ma jednej liczby dni. Ból, który utrzymuje się tygodniami albo narasta, wymaga diagnostyki u lekarza. Etapy choroby i leczenie przed operacją opisuje tekst o zwyrodnieniu stawu biodrowego (koksartrozie), który pomaga ocenić, na jakim etapie jest pacjent.
Ile czeka się na endoprotezę na NFZ i ile to kosztuje?
W ramach NFZ operacja jest bezpłatna: pacjent zgłasza się ze skierowaniem, a szpital kwalifikuje go do zabiegu. Czas oczekiwania różni się między szpitalami. Aktualne terminy sprawdza się w Informatorze o terminach leczenia NFZ, wyszukując świadczenie i województwo. Przy zabiegu prywatnym koszty pokrywa pacjent, a kwota zależy od placówki. Pierwszym krokiem jest wizyta w poradni ortopedycznej. Jak dostać skierowanie i przygotować się do niej, wyjaśnia tekst o tym, jak trafić do ortopedy na NFZ.
