Najkrócej
Złamanie szyjki kości udowej to pęknięcie krótkiego odcinka między głową a trzonem kości udowej, u seniora zwykle po zwykłym upadku na kościach osłabionych osteoporozą. U osoby starszej leczy się je prawie zawsze operacyjnie, najlepiej w ciągu 24–48 godzin od urazu. O metodzie rozstrzyga przemieszczenie odłamów: złamanie bez przemieszczenia zespala się śrubami, złamanie z przemieszczeniem zastępuje się endoprotezą. Pionizacja zaczyna się zwykle już w pierwszej dobie po zabiegu, bo długie leżenie jest dla seniora groźniejsze niż sama operacja.
- Dlaczego: długie leżenie grozi zapaleniem płuc i odleżynami
- Liczby: rehabilitacja trwa średnio około pół roku
- Jak: przy obracaniu poduszka między kolanami
- Uwaga: po upadku z bólem biodra dzwoń 112
Po czym poznać złamanie szyjki kości udowej u starszej osoby?
Po upadku pojawia się silny ból w pachwinie i biodrze, senior nie jest w stanie obciążyć nogi, a sama noga bywa skrócona i skręcona na zewnątrz. U osoby starszej do takiego złamania wystarcza uraz niskoenergetyczny, czyli upadek z wysokości własnego ciała. Kość jest wtedy zwykle osłabiona przez osteoporozę, która do chwili złamania często nie daje żadnych objawów. Wśród innych czynników ryzyka promedica24 wymienia cukrzycę, chorobę Parkinsona i otępienie.
Typowe objawy złamania kości udowej u starszej osoby:
- silny ból w pachwinie i biodrze, często promieniujący do kolana,
- niemożność obciążenia nogi i wstania z podłogi,
- skrócenie kończyny i jej rotacja zewnętrzna (stopa odwrócona na zewnątrz),
- obrzęk i siniak w okolicy biodra, choć nie u każdego.
Ból promieniujący do kolana potrafi zmylić, zwłaszcza gdy senior słabo opisuje, co czuje. Szyjka leży wewnątrz torebki stawu biodrowego, więc to złamanie wewnątrztorebkowe. Złamanie przezkrętarzowe dotyczy innego miejsca, poza torebką: jest lepiej ukrwione, zwykle się je zespala i opisuje się je osobno.
Kiedy wezwać pogotowie?
Pogotowie wzywa się zawsze, gdy po upadku pojawi się choć jeden z tych sygnałów:
- chory nie wstaje o własnych siłach albo nie obciąża nogi,
- ból biodra lub pachwiny jest silny,
- noga jest wyraźnie krótsza albo skręcona na zewnątrz.
Zadzwoń pod 112, nie podnoś chorego na siłę i nie prowadź go do samochodu. Do przyjazdu karetki nie podawaj jedzenia ani picia, bo operacja może odbyć się szybko.
Czy można chodzić ze złamaną szyjką kości udowej?
Czasem tak, i to bywa pułapką. AAOS (American Academy of Orthopaedic Surgeons) opisuje, że przy złamaniu zaklinowanym, bez przemieszczenia, chory potrafi stanąć, a nawet przejść kilka kroków z bólem. Takie chodzenie nie wyklucza złamania i opóźnia rozpoznanie. Każde obciążenie grozi przy tym przemieszczeniem odłamów. Złamanie, które dało się zespolić śrubami, zwykle trzeba wtedy leczyć endoprotezą. Ból biodra po upadku to powód do zdjęcia RTG, nawet jeśli senior doszedł do łóżka sam.
Jak lekarz potwierdza złamanie?
Zwykle wystarcza zdjęcie RTG biodra w dwóch projekcjach, a typowym znakiem złamania jest na nim przerwanie linii Shentona. Gdy obraz jest niejednoznaczny, lekarz zleca kolejne badanie:
- RTG biodra: podstawa rozpoznania, pokazuje miejsce złamania i ustawienie odłamów,
- rezonans magnetyczny: wykrywa złamanie ukryte, którego nie widać na zdjęciu,
- tomografia komputerowa (TK): przy złamaniach złożonych.
Na podstawie zdjęcia lekarz ocenia złamanie według klasyfikacji Gardena albo Pauwelsa. Skala Gardena ma cztery stopnie: I i II oznaczają złamanie bez przemieszczenia, III i IV złamanie przemieszczone. Ten podział w dużej mierze wyznacza metodę leczenia.
Jak leczy się złamanie szyjki kości udowej u seniora?
Operacyjnie, najlepiej w ciągu 24–48 godzin od urazu, bo szybki zabieg zmniejsza ryzyko powikłań i poprawia rokowanie. Brytyjska wytyczna NICE CG124 („Hip fracture: management”) zaleca operację w dniu przyjęcia do szpitala albo następnego dnia. Czas samego zabiegu zależy od metody i podaje go zespół operujący. Dla rokowania większe znaczenie ma czas, który mija od upadku do operacji.
Przemieszczenie odłamów może przerwać dopływ krwi do głowy kości udowej. Bez ukrwienia kość się nie zrasta, a głowa obumiera (martwica głowy kości udowej). Dlatego przemieszczonej szyjki u seniora zwykle się nie zespala, tylko wymienia.
| Metoda | Kiedy | Co się dzieje z kością | Obciążanie po zabiegu |
|---|---|---|---|
| Osteosynteza 2–3 śrubami | złamanie bez przemieszczenia (Garden I–II) | odłamy zostają zespolone, własna głowa musi się zrosnąć | pionizacja od pierwszych dni, zakres obciążania ustala ortopeda |
| Endoproteza połowicza (hemiartroplastyka) | złamanie przemieszczone u osób mniej sprawnych przed urazem lub z zaburzeniami poznawczymi | głowa i szyjka zastąpione implantem, panewka zostaje własna | pionizacja i chodzenie przy chodziku od pierwszych dni |
| Endoprotezoplastyka całkowita | złamanie przemieszczone u osób sprawnych przed urazem, bez zaburzeń poznawczych | wymieniona głowa, szyjka i panewka | pionizacja i chodzenie przy chodziku od pierwszych dni |
Ta sama wytyczna zaleca całkowitą endoprotezę biodra przy przemieszczonym złamaniu osobom, które przed urazem chodziły samodzielnie poza domem, najwyżej z laską, nie mają zaburzeń poznawczych i są w stanie zdrowia pozwalającym na taki zabieg. Pozostałym wszczepia się endoprotezę połowiczą.
Decyzję o metodzie podejmuje ortopeda razem z anestezjologiem, a te kryteria są punktem wyjścia do rozmowy, nie do samodzielnej oceny. Przed podpisaniem zgody zapytałabym o trzy rzeczy: jaki typ endoprotezy jest planowany, dlaczego właśnie ten i kiedy chory pierwszy raz stanie przy łóżku.
Co się dzieje, gdy złamania nie operuje się?
Leczenie zachowawcze to wyjątek, stosowany tylko wtedy, gdy są przeciwwskazania do operacji. Senior spędza wtedy tygodnie w łóżku, a przemieszczona szyjka często się nie zrasta. Nieleczone złamanie szyjki kości udowej unieruchamia chorego i grozi powikłaniami:
- zapalenie płuc (hipostatyczne, wynikające z leżenia),
- odleżyny na pośladkach i piętach,
- zakrzepica żył głębokich,
- niewydolność krążeniowo-oddechowa.
Ćwiczenia w łóżku poprawiają krążenie i pomagają zapobiegać zakrzepom, ale nie zastąpią pionizacji. Sam wiek, nawet 90 lat, nie jest przeciwwskazaniem do operacji. Decyduje stan ogólny chorego, który przed zabiegiem ocenia anestezjolog.
Jak wygląda powrót do chodzenia po operacji?
Pierwsze kroki przy chodziku senior stawia zwykle w pierwszych dniach po zabiegu, a cała rehabilitacja trwa średnio około pół roku (promedica24). Jej długość zależy od sprawności sprzed urazu, a powrót do chodzenia często wymaga pracy z fizjoterapeutą.
| Etap | Kiedy | Co się robi |
|---|---|---|
| Szpital | od pierwszej doby po operacji | ćwiczenia izometryczne uda, pośladków i łydek, ćwiczenia oddechowe, pionizacja z fizjoterapeutą, nauka wstawania z łóżka |
| Faza podostra | po wypisie | ćwiczenia równowagi, ćwiczenia siłowe z taśmą, schody przy poręczy, przejście z chodzika na kule łokciowe |
| Faza końcowa | ostatnie tygodnie rehabilitacji | pełne obciążenie nogi i samodzielny chód |
Ćwiczenia izometryczne polegają na napinaniu mięśni bez ruchu w stawie, więc senior może je wykonywać w łóżku od razu po zabiegu. Pionizacja to pierwsze stanie przy łóżku z pomocą fizjoterapeuty, a dopiero po niej przychodzi chodzenie z chodzikiem. Gdy złamanie leczono endoprotezą, ćwiczenia na czas po wypisie rozpisujemy krok po kroku w tekście o rehabilitacji po endoprotezie biodra.
Jak opiekować się seniorem leżącym po złamaniu?
Po złamaniu szyjki kości udowej przy obracaniu chorego i zmianie pampersa najważniejsze jest to, żeby operowane biodro się nie skręcało:
- Wkładaj poduszkę między kolana przed każdym obracaniem na bok.
- Obracaj całe ciało naraz, barki i miednicę razem.
- Nie krzyżuj nóg chorego i nie skręcaj operowanej nogi do środka.
- Zmieniaj pozycję regularnie, bo długie leżenie w jednym ułożeniu sprzyja odleżynom.
- Sprawdzaj codziennie skórę na pośladkach i piętach.
- Zapytaj personel oddziału, które pozycje są dozwolone, bo zależy to od dostępu operacyjnego.
Przed wypisem poprosiłabym pielęgniarkę albo fizjoterapeutę, żeby pokazali obracanie na żywo przy łóżku chorego. Jeśli zakresy ruchu zmieniają się w trakcie gojenia, zapytaj o to na wizycie kontrolnej.
Jakie są rokowania po złamaniu szyjki kości udowej?
Rokowanie jest poważne i zależy przede wszystkim od stanu sprzed urazu, chorób towarzyszących i tego, jak szybko chory trafi na stół operacyjny. Śmiertelność wynosi około 7% po 30 dniach i 22% po roku (dane leki.pl).
Wśród kobiet w ciągu roku umiera około 20% chorych, wśród mężczyzn ponad 30% (dane przytaczane przez dorzeczy.pl). Najwyższe ryzyko mają osoby po 80. roku życia z chorobami serca, otępieniem i niedożywieniem. Kobiety łamią szyjkę kości udowej około trzy razy częściej niż mężczyźni.
Część tego ryzyka wynika nie z samej kości, tylko z unieruchomienia. Rodzina ma więc realny wpływ na kilka rzeczy: szybką operację, wczesną pionizację i zapobieganie kolejnym upadkom.
Czy szyjka kości udowej się zrasta?
Po zespoleniu śrubami tak, jeśli ukrwienie głowy kości udowej zostało zachowane. Gojenie podlega wtedy tym samym czynnikom co każdy zrost kości po złamaniu. Po endoprotezie zrost nie jest potrzebny, bo uszkodzona część kości zostaje zastąpiona implantem.
