Chondromalacja rzepki: stopnie, objawy i leczenie

Co dzieje się z chrząstką rzepki?

Rzepka ślizga się w rowku kości udowej po gładkiej warstwie chrząstki, a przy chondromalacji ta warstwa mięknie, pęka i się ściera. Sama rzepka to największa trzeszczka w organizmie, wbudowana w ścięgno mięśnia czworogłowego uda. Razem z kością udową tworzy staw rzepkowo-udowy, czyli przednią część stawu kolanowego.

Chrząstka stawowa na rzepce jest najgrubsza w całym ciele: w części centralnej ma do 6 mm (dane z serwisu o-lekach.pl). Nie ma jednak naczyń krwionośnych, więc jej zdolność regeneracji jest ograniczona i raz starta chrząstka nie odrasta. Nazwa pochodzi z greki: chondros to chrząstka, malakia to zmiękczenie. W opisach badań ta sama zmiana pojawia się jako chondropatia rzepki albo chondromalacja retropatelarna, czyli „za rzepką”. Dotyczy często młodych, aktywnych osób i sportowców.

Niszczenie chrząstki przebiega etapami:

• chrząstka mięknie i puchnie, choć jej powierzchnia jest jeszcze gładka,
• na powierzchni pojawiają się szczeliny,
• pęknięcia sięgają głęboko, aż do warstwy pod chrząstką,
• chrząstka ściera się do kości.

Ile jest stopni chondromalacji rzepki?

Cztery, w skali Outerbridge’a: od zmiękczenia chrząstki (I) do odsłonięcia kości podchrzęstnej (IV). Progi wielkości uszkodzenia podaje opis skali w serwisie o-lekach.pl.

Chondromalacja rzepki 3 stopnia, a tym bardziej zmiana w stopniu 4, to już uszkodzenie zaawansowane: ubytek obejmuje większość grubości chrząstki albo całą. Sam numer nie przesądza jednak o operacji. Liczy się też to, czy ćwiczenia i odciążenie zmniejszają ból.

Czy wyższy stopień oznacza silniejszy ból?

Nie, stopień opisuje stan chrząstki, a nie dolegliwości. Osoba ze stopniem III może odczuwać niewiele, a ktoś ze stopniem I mieć wyraźny ból (zwraca na to uwagę serwis mein-arztbefund.de, objaśniający wyniki badań). Zdarza się też, że zmiany w chrząstce w ogóle nie dają objawów. Dlatego lekarz ocenia wynik rezonansu razem z tym, co mówi pacjent, i z badaniem kolana.

Skąd się bierze chondromalacja rzepki?

Zwykle z nierównomiernego albo zbyt dużego nacisku na chrząstkę za rzepką. Składa się na niego kilka czynników, często działających razem:

• przeciążenia, na przykład bieganie po twardej nawierzchni i skoki, oraz zaburzona biomechanika ruchu,
• wady osi kończyny i czynniki anatomiczne, które zmieniają ustawienie rzepki,
• słabość mięśni albo brak równowagi między nimi,
• nadwaga, która zwiększa nacisk na kolana,
• urazy kolana.

Przy bólu z przodu kolana najpierw patrzę na to, ile i po czym biegam albo skaczę, a dopiero potem myślę o zmianie butów. Obciążenie da się zmienić od razu, a nowe buty nie zrównoważą zbyt szybko dołożonych kilometrów.

Gdzie boli przy chondromalacji rzepki?

Z przodu kolana, wokół rzepki i pod nią. Lekarze nazywają go bólem przedniego przedziału kolana. Najczęściej nasila się:

• przy wchodzeniu i schodzeniu po schodach,
• przy kucaniu i klękaniu,
• po długim siedzeniu ze zgiętym kolanem, na przykład w kinie albo w samochodzie.

Przy zginaniu kolana może pojawić się trzeszczenie albo tarcie pod rzepką, a czasem uczucie, że kolano przeskakuje albo się zacina. Ten obraz pasuje do kilku problemów z kolanem, więc rozpoznanie stawia lekarz po badaniu, a nie na podstawie samej listy objawów.

Jakie badania pokazują chondromalację?

Rozpoznanie zaczyna się od wywiadu i badania kolana, a stan chrząstki najdokładniej pokazuje rezonans magnetyczny. To on albo artroskopia dają opis ze stopniem zmian.

Prawidłowy wynik USG nie zamyka sprawy. W opisie klinikasilesia.pl USG jest pierwszym etapem, po którym chrząstkę rzepki dokładniej analizuje rezonans, dlatego lekarz może zlecić MRI mimo „czystego” opisu. Samo skierowanie na RTG też nie rozstrzyga: wczesnej chondromalacji na zdjęciu nie widać.

Jak leczy się chondromalację rzepki?

Najpierw fizjoterapią i zmianą obciążeń. Operację rozważa się w zaawansowanych zmianach, gdy leczenie zachowawcze nie przynosi poprawy. Czas leczenia zależy od stopnia zmian i regularności ćwiczeń, a plan ustala fizjoterapeuta.

Ćwiczenia i fizjoterapia

Podstawą jest wzmacnianie mięśnia czworogłowego uda i mięśni pośladkowych, bo silniejsze mięśnie odciążają rzepkę. Poza ćwiczeniami siłowymi terapia obejmuje zwykle:

• poprawę zakresu ruchu w kolanie,
• naukę kontroli ruchu,
• pomocniczo terapię manualną i taping,
• dobór obuwia, a czasem ortezy.

Fala uderzeniowa i laser wysokoenergetyczny bywają dodatkiem do ćwiczeń, nie ich zamiennikiem. Wybierając fizjoterapeutę, patrzę przede wszystkim na to, czy dostanę plan ćwiczeń do domu, bo same zabiegi aparaturowe nie wzmocnią mięśni.

Leki i zastrzyki do kolana

Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne łagodzą objawy, ale nie leczą chrząstki. Ortopeda odpowiadający pacjentom w serwisie znanylekarz.pl zalicza niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) i chłodzenie do leczenia objawowego. Jaki lek wybrać i jak długo go stosować, ustala lekarz. On decyduje też o iniekcji dostawowej, na przykład kwasem hialuronowym, wymienianej przy stopniu III. To jedna z opcji leczenia, a nie sposób na odbudowę chrząstki.

Kiedy rozważa się operację?

Przy zmianach III i IV stopnia, gdy ból utrzymuje się mimo leczenia zachowawczego. W grę wchodzą wtedy trzy rodzaje zabiegów:

• zabiegi artroskopowe,
• zabiegi naprawcze chrząstki,
• zabiegi korygujące ustawienie rzepki.

Przebieg zabiegu artroskopowego i powrót do formy po nim opisujemy w tekście o tym, czym jest artroskopia kolana.

Czy chondromalację rzepki da się wyleczyć?

To zależy, co uznamy za wyleczenie. Uszkodzona chrząstka nie odbudowuje się w pełni, ale dolegliwości w stopniach I-II często udaje się opanować leczeniem zachowawczym, a odciążenie kolana i ćwiczenia pomagają zatrzymać postęp zmian. Jeśli ból ustąpił, znaczy to, że kolano lepiej znosi obciążenie, a nie że chrząstka wróciła do stanu sprzed choroby.

Czy chondromalacja prowadzi do zwyrodnienia kolana?

Może: zmiany chrząstki za rzepką bywają początkiem zwykłego zużycia stawu (tak opisuje je serwis mein-arztbefund.de). Dlatego odciążenie i ćwiczenia mają sens nie tylko wtedy, gdy boli, ale też z myślą o kolejnych latach. Objawy i leczenie tego dalszego etapu opisujemy w tekście o tym, czym jest zwyrodnienie kolana, czyli gonartroza.

Czego unikać przy chondromalacji rzepki?

Ruchów, które wyraźnie nasilają ból z przodu kolana, i zbyt szybkiego zwiększania obciążeń, ale nie ruchu w ogóle. W praktyce chodzi o:

• długie siedzenie ze zgiętym kolanem bez przerw,
• głębokie kucanie i klękanie,
• schodzenie po schodach, gdy kolano boli,
• skoki i bieganie po twardej nawierzchni w okresie bólu,
• nadwagę.

Jazdę na rowerze, podobnie jak inne aktywności, najlepiej dobrać z fizjoterapeutą. Rodzaj ruchu i jego ustawienie zależą od tego, co nasila ból u konkretnej osoby, więc reguła „rower zawsze tak” albo „zawsze nie” tu nie działa.

Czy chondromalacja rzepki daje prawo do orzeczenia o niepełnosprawności?

Samo rozpoznanie o tym nie przesądza. Stopień niepełnosprawności orzeka powiatowy zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności na podstawie ustawy z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. Zespół ocenia, jak bardzo choroba narusza sprawność organizmu i ogranicza samodzielność, a nie samą nazwę w dokumentacji.

Kiedy z bólem kolana do ortopedy, a kiedy na SOR?

Do ortopedy warto się wybrać, gdy ból kolana nawraca, utrudnia codzienne czynności albo pojawia się obrzęk. Zakres pracy tego lekarza i przygotowanie do wizyty opisujemy w tekście o tym, kiedy iść do ortopedy.

Niektóre sygnały nie wynikają z chondromalacji, ale wymagają pilnej oceny lekarskiej na SOR, bo trzeba wykluczyć inną przyczynę:

• po urazie nie da się obciążyć nogi,
• kolano nagle mocno puchnie po urazie,
• kolano się zablokowało,
• kolano jest gorące i zaczerwienione, a do tego pojawia się gorączka.

Przy urazie z silnym bólem i widoczną deformacją kolana dzwoń pod numer 112.