Najkrócej
Endoproteza kolana to implant z metalu i tworzywa, który zastępuje zniszczone powierzchnie stawowe kości udowej i piszczeli, czasem także rzepki. Kości zostają na miejscu, wymienia się tylko ich zużyte końce. Lekarz proponuje taki zabieg, czyli endoprotezoplastykę stawu kolanowego, gdy ból i sztywność (najczęściej z powodu zwyrodnienia) wyraźnie ograniczają codzienne życie, a leczenie bez operacji przestało pomagać. Od zakresu uszkodzeń zależy, czy wymienia się cały staw (proteza całkowita), czy jeden jego przedział (proteza częściowa).
- Dlaczego: najczęściej z powodu zaawansowanej choroby zwyrodnieniowej.
- Liczby: operacja 1–2 godziny, wypis po 1–4 dniach.
- Jak: rodzaj protezy dobiera chirurg do uszkodzeń.
- Uwaga: duszność lub obrzęk nogi po zabiegu wymagają pilnej pomocy.
Z czego składa się endoproteza kolana?
Z dwóch metalowych części i plastikowej wkładki między nimi, a u części pacjentów także z elementu na rzepce. Razem tworzą nowe powierzchnie, po których kolano się zgina i prostuje.
| Element | Materiał | Co zastępuje |
|---|---|---|
| Komponent udowy | stop metali | powierzchnię stawową dolnego końca kości udowej |
| Komponent piszczelowy | stop metali | powierzchnię stawową górnego końca piszczeli |
| Wkładka polietylenowa | polietylen medyczny | tworzy powierzchnię ślizgu między komponentami |
| Element rzepkowy (nie u każdego) | tworzywo sztuczne | tylną powierzchnię rzepki |
Amerykańska Akademia Chirurgów Ortopedów (AAOS) zwraca uwagę, że całkowitą endoprotezę trafniej byłoby nazwać wymianą powierzchni (ang. resurfacing). Chirurg usuwa uszkodzoną chrząstkę z końców kości razem z cienką warstwą tkanki kostnej i w to miejsce osadza komponenty. Ten sam zabieg nazywa się też alloplastyką stawu kolanowego, a po angielsku total knee arthroplasty (TKA).
Kiedy lekarz proponuje endoprotezę kolana?
Gdy ból i sztywność kolana mocno utrudniają chodzenie, wchodzenie po schodach i sen, a leczenie zachowawcze przestało wystarczać: ćwiczenia, fizjoterapia, leki przeciwzapalne, zastrzyki, redukcja masy ciała albo inne operacje. Do kwalifikacji prowadzą najczęściej te rozpoznania:
- choroba zwyrodnieniowa stawu kolanowego (gonartroza), która odpowiada za większość operacji;
- reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) i inne zapalenia stawów oraz zmiany po urazie kolana, rzadziej;
- deformacja osi kolana, czyli koślawość albo szpotawość.
Objawy i stopnie zwyrodnienia stawu kolanowego oraz metody leczenia bez operacji opisujemy w osobnym tekście.
Wiek nie rozstrzyga. O operacji decydują ból i niesprawność, a bezwzględnych granic wieku ani masy ciała nie ma (AAOS). Większość operowanych ma 50–80 lat. W Polsce najwięcej endoprotez kolana trafia do osób w wieku 70–79 lat (dane podawane przez klinikasilesia.pl).
Przed wizytą kwalifikacyjną radzę spisać, czego nie możesz zrobić z powodu kolana: jaki dystans przejdziesz, ile schodów pokonasz, czy ból budzi cię w nocy. O operacji decyduje właśnie to ograniczenie, a nie sam obraz RTG.
Jakie są rodzaje endoprotez kolana?
Endoprotezy kolana dzieli się według trzech kryteriów: zakresu wymiany, konstrukcji i sposobu mocowania w kości.
| Kryterium podziału | Rodzaje | Kiedy się stosuje |
|---|---|---|
| Zakres | całkowita; częściowa (jednoprzedziałowa) | całkowita przy uszkodzeniu całego stawu; częściowa przy uszkodzeniu jednego przedziału |
| Konstrukcja | CR, PS; półzwiązana, zawiasowa | CR i PS najczęściej; półzwiązana i zawiasowa przy dużej niestabilności lub złożonej anatomii |
| Mocowanie | cementowe, bezcementowe, hybrydowe | zależnie od jakości kości, wieku i warunków anatomicznych |
Całkowita czy częściowa?
Endoproteza całkowita wymienia wszystkie główne powierzchnie stawu i to ją dostaje większość osób z zaawansowanym zwyrodnieniem. Endoproteza jednoprzedziałowa, nazywana też połowiczą, zastępuje tylko przedział przyśrodkowy albo boczny. Warunek jest twardy: pozostałe powierzchnie stawowe i więzadła muszą być w dobrym stanie. Dlatego proteza częściowa nie jest „zawsze lepsza”. Przy zmianach w kilku częściach kolana nie spełni zadania, a o wyborze decyduje badanie.
Czym różnią się protezy CR, PS i zawiasowe?
Podejściem do więzadła krzyżowego tylnego. Proteza CR (ang. cruciate retaining) zachowuje to więzadło i współpracuje z nim podczas ruchu, a proteza PS (ang. posterior stabilized, stabilizowana tylnie) przejmuje jego rolę. Protezy półzwiązane i zawiasowe same stabilizują staw zamiast więzadeł, dlatego zostawia się je na trudniejsze sytuacje.
Cementowa, bezcementowa czy hybrydowa?
Przy mocowaniu cementowym elementy osadza się na cemencie kostnym. W wersji bezcementowej kość wrasta w powierzchnię implantu, a mocowanie hybrydowe łączy obie metody. Wybór należy do chirurga. Na wizycie kwalifikacyjnej zapytałabym wprost, jaki typ protezy i jakie mocowanie zaplanowano i dlaczego.
Jak przebiega operacja i powrót do sprawności?
Sam zabieg i pobyt w szpitalu trwają krótko, najdłużej trwa odzyskiwanie siły i ruchu w kolanie. Pionizacja, czyli pierwsze wstanie z łóżka pod okiem fizjoterapeuty, zaczyna się już w pierwszej dobie po operacji.
Ile trwa operacja i pobyt w szpitalu?
Operacja całkowitej endoprotezy trwa 1–2 godziny (AAOS). Wykonuje się ją w znieczuleniu ogólnym albo przewodowym, które obejmuje dolną część ciała. Ze szpitala wychodzi się po 1–4 dniach, jeśli nie ma powikłań i pacjent bezpiecznie porusza się o kulach łokciowych (NHS).
Kiedy chodzenie bez kul i jazda autem?
Chodzenie bez pomocy można próbować po ok. 6 tygodniach. Ten i pozostałe terminy z wytycznych NHS są orientacyjne, każdy potwierdza lekarz prowadzący.
| Czynność | Orientacyjny termin |
|---|---|
| Zdjęcie szwów lub klamer | ok. 10 dni |
| Wizyta kontrolna | ok. 6 tygodni |
| Prowadzenie auta | najwcześniej po 6 tygodniach (proteza całkowita) albo 3 tygodniach (częściowa) |
| Powrót do pracy | 6–12 tygodni, zależnie od rodzaju pracy |
| Siedzenie z nogą założoną na nogę | nie wcześniej niż po 6 tygodniach |
| Dźwiganie i noszenie ciężarów (zakupy, odkurzanie) | nie wcześniej niż po 3 miesiącach |
| Pełna sprawność | kilka miesięcy lub dłużej; 6–12 miesięcy według klinikasilesia.pl |
Kto pracuje fizycznie, wraca bliżej górnej granicy, bo zakaz dźwigania obowiązuje przez cały pierwszy kwartał po operacji.
Na ile lat wystarcza endoproteza kolana?
Ponad 90% współczesnych całkowitych endoprotez kolana dobrze funkcjonuje 15 lat po operacji, jak podaje AAOS. Osoba operowana w młodszym wieku powinna liczyć się z tym, że kiedyś może potrzebować wymiany implantu (rewizji), i dobrze zapytać o to na kwalifikacji. Nadmierna aktywność i masa ciała przyspieszają zużycie wkładki, dlatego większość chirurgów odradza do końca życia bieganie, skoki i inne sporty wysokoudarowe. Proteza nie pozwoli też robić więcej niż przed rozwojem choroby zwyrodnieniowej.
Jakie są ryzyka i powikłania endoprotezy kolana?
Najczęstszym powikłaniem jest zakrzepica żył nogi, najpoważniejszym zakażenie okołoprotezowe. Poważne powikłania, takie jak zakażenie stawu, dotyczą według AAOS mniej niż 2% pacjentów.
1. Zakrzepica i zatorowość płucna
Skrzep z żył głębokich nogi, który oderwie się i przemieści do płuc, wywołuje zatorowość płucną, stan zagrażający życiu. Dlatego po operacji stosuje się profilaktykę przeciwzakrzepową, na przykład pończochy uciskowe. Jej rodzaj i czas trwania ustala lekarz.
2. Zakażenie okołoprotezowe
Zakażenie może pojawić się w ciągu dni, tygodni, a nawet lat po operacji. Głębokie zakażenie stawu bywa wskazaniem do kolejnej operacji, a czasem do usunięcia protezy. Ryzyko nie kończy się więc z wygojeniem rany, a objawy infekcji zgłasza się bez zwłoki także długo po wypisie.
3. Obluzowanie i zużycie wkładki
Wkładka polietylenowa ściera się przy normalnym używaniu, a postępujące zużycie może prowadzić do bolesnego obluzowania implantu. Obluzowanie bez udziału bakterii nazywa się aseptycznym. Lekarzowi trzeba zgłosić:
- nowy ból przy obciążaniu nogi;
- obrzęk kolana;
- uczucie niestabilności stawu;
- nowy dźwięk w kolanie, któremu towarzyszy ból.
Same kliknięcia metalu i tworzywa przy zginaniu kolana i chodzeniu są normalne i zwykle z czasem słabną.
4. Sztywność i utrzymujący się ból
U części osób kolano po operacji zgina się słabiej, niż powinno (przykurcz), albo ból nie ustępuje mimo upływu miesięcy. Rzadziej dochodzi do uszkodzenia nerwów lub naczyń w okolicy kolana. W części takich sytuacji potrzebna jest kolejna operacja.
Kiedy pilnie do lekarza lub na SOR?
Te objawy wymagają pomocy od razu, bez czekania na wizytę kontrolną:
- nagła duszność, ból w klatce piersiowej albo omdlenie: telefon pod 112;
- nowy ból łydki lub uda, nowy obrzęk jednej nogi: ocena lekarska tego samego dnia;
- gorączka, dreszcze, wyciek z rany, narastające zaczerwienienie albo ból nasilający się po wcześniejszej poprawie: pilny kontakt z oddziałem, który operował;
- zimna lub blada stopa, utrata czucia albo ruchu w stopie: natychmiastowa ocena lekarska.
Co oznacza „nowoczesna” endoproteza kolana?
To nie osobny rodzaj protezy, tylko ogólne określenie współczesnych implantów i technik, w tym operacji wspomaganej robotem. Robot pomaga w planowaniu zabiegu i zwiększa precyzję chirurga, ale nie operuje samodzielnie. W Polsce to wciąż niewielki odsetek: klinikasilesia.pl podaje ok. 1 570 zabiegów kolana z robotem w 2024 r., czyli kilka procent wszystkich. Standardem pozostaje technika klasyczna.
Sama endoprotezoplastyka nie jest nowością, bo pierwszą całkowitą wymianę kolana wykonano w 1968 r. Gdy placówka reklamuje nowoczesną endoprotezę kolana, liczy się dopasowanie typu protezy i mocowania do konkretnego kolana oraz doświadczenie zespołu, a nie etykieta. Zapytaj, co słowo „nowoczesna” oznacza w twoim przypadku.
Endoproteza kolana na NFZ: od skierowania do zabiegu
Na NFZ endoprotezoplastyka kolana jest bezpłatna, a droga do niej ma trzy etapy: skierowanie do poradni ortopedycznej, kwalifikacja w szpitalu i wpis na listę oczekujących. Czas oczekiwania różni się między ośrodkami, dlatego termin sprawdza się w kilku szpitalach. Jak zdobyć skierowanie i porównać kolejki, opisujemy w tekście o tym, jak działa ortopeda na NFZ. Cena zabiegu prywatnie zależy od placówki i rodzaju implantu, więc porównuje się konkretne wyceny razem z tym, co obejmują.
