Najkrócej
Gonartroza to choroba zwyrodnieniowa stawu kolanowego: chrząstka stawowa stopniowo się ściera, a kość pod nią przebudowuje się. Tych zmian nie da się cofnąć, ale ruch, redukcja masy ciała i leki zwykle długo łagodzą objawy. Operację rozważa się dopiero wtedy, gdy ból i sztywność mimo takiego leczenia mocno ograniczają codzienne życie. Pierwsze sygnały to najczęściej ból przy obciążeniu, na przykład na schodach, i krótka sztywność po nocy albo dłuższym siedzeniu. Zaawansowanie zmian lekarz opisuje na podstawie RTG w skali 0–4.
- Dlaczego: chrząstka cienieje, kość tworzy osteofity
- Liczby: stopnie 0–4 w skali Kellgrena-Lawrence’a
- Jak: ćwicz regularnie, schudnij 5–10% masy ciała
- Uwaga: gorące, czerwone kolano z gorączką to SOR
Co dzieje się w kolanie przy gonartrozie?
Zmiany obejmują cały staw, nie samą chrząstkę. W zdrowym kolanie chrząstka stawowa pokrywa końce kości udowej i piszczelowej, amortyzuje wstrząsy i zmniejsza tarcie przy każdym kroku. Gonartroza kolana rozwija się warstwami:
- Chrząstka cienieje, traci sprężystość i stopniowo się ściera.
- Kość podchrzęstna, leżąca tuż pod chrząstką, twardnieje i przebudowuje się. Na brzegach stawu tworzą się osteofity, czyli wyrośla kostne, a szpara stawowa (widoczna na zdjęciu przerwa między kośćmi) zwęża się.
- Błona maziowa, która wyściela staw od środka, bywa podrażniona i wytwarza nadmiar płynu stawowego. Taki wysięk pacjent odczuwa jako obrzęk kolana.
Proces dotyka też łąkotek i torebki stawowej. Kolano ma trzy przedziały: przyśrodkowy (od strony drugiej nogi), boczny i rzepkowo-udowy, czyli staw między rzepką a kością udową. Zwyrodnienie może objąć każdy z nich, ale najczęściej zaczyna się w przedziale przyśrodkowym (opis 4flex.pl). Z czasem sprzyja to szpotawemu ustawieniu kolan, w kształcie litery O.
Skąd się bierze gonartroza: pierwotna, wtórna, obustronna?
Najczęstsza postać, gonartroza pierwotna, nie ma jednej uchwytnej przyczyny. Gonartroza wtórna rozwija się z konkretnego powodu: po urazie, uszkodzeniu łąkotki lub więzadła, przy zapaleniu stawu albo przy nieprawidłowej osi kończyny. W obu postaciach liczą się czynniki ryzyka:
- wiek,
- nadwaga i otyłość, które zwiększają obciążenie chrząstki kolana,
- przebyte urazy i operacje kolana (łąkotka, więzadło krzyżowe przednie, złamania śródstawowe),
- praca z klęczeniem, kucaniem i dźwiganiem,
- koślawe albo szpotawe ustawienie kolan,
- choroby zapalne, takie jak reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) i dna moczanowa,
- predyspozycje rodzinne.
W klasyfikacji ICD-10 (Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych, 10. rewizja) gonartrozę oznacza kod M17. Opis w karcie łatwiej odczytać z tabelą:
| Zapis w dokumentacji | Co oznacza |
|---|---|
| gonarthrosis | łacińska nazwa gonartrozy |
| pierwotna (idiopatyczna) | zwyrodnienie bez jednej uchwytnej przyczyny |
| wtórna | zwyrodnienie z przyczyną: uraz, łąkotka, więzadło, zapalenie, oś kończyny |
| obustronna, bilateralis | zmiany w obu kolanach |
| l. dex. / l. sin. | kolano prawe / kolano lewe |
| M17.0 | pierwotna obustronna gonartroza |
| M17.1 | inna gonartroza pierwotna |
| M17.2 | pourazowa gonartroza obustronna |
| M17.9 | gonartroza nieokreślona |
Cyfra po kropce w kodzie M17 oznacza kategorię rozpoznania, a nie stopień zaawansowania. Obustronna gonartroza kolana zapisana jako M17.0 nie mówi więc nic o tym, czy zmiany są łagodne, czy zaawansowane.
Jakie objawy daje zwyrodnienie kolana?
Na początku często żadnych: wczesne stadia gonartrozy bywają bezobjawowe, a dolegliwości narastają razem ze zmianami w stawie. Typowe objawy, od wczesnych do zaawansowanych:
- Ból przy ruchu i obciążeniu, najwyraźniej na schodach i przy wstawaniu z krzesła.
- Ból „startowy”, odczuwany przy pierwszych krokach po dłuższym siedzeniu.
- Sztywność poranna, która mija po rozruszaniu.
- Trzeszczenie przy zginaniu, czyli krepitacja.
- Okresowy obrzęk wynikający z wysięku w stawie.
- Ograniczenie zgięcia albo wyprostu kolana.
- Ból także w spoczynku i deformacja osi, na przykład kolano szpotawe.
Przed wizytą dobrze zanotować, kiedy boli bardziej: przy wchodzeniu czy przy schodzeniu ze schodów. Zmiany w przedziale rzepkowo-udowym dają ból silniejszy przy schodzeniu (opis 4flex.pl). Taka obserwacja nie zastępuje badania, ale podpowiada lekarzowi, którą część kolana sprawdzić dokładniej. Ból z przodu kolana przy schodach bywa też objawem, który opisujemy przy chondromalacji rzepki.
Jak lekarz rozpoznaje gonartrozę i co znaczą stopnie?
Rozpoznanie stawia się na podstawie wywiadu i badania kolana, a RTG w pozycji stojącej potwierdza zmiany i określa ich stopień w skali Kellgrena-Lawrence’a. Zdjęcie obejmuje oba kolana w dwóch projekcjach, przednio-tylnej i bocznej, i pokazuje zwężenie szpary stawowej oraz osteofity. USG przydaje się przy wysięku albo podejrzeniu zmian w łąkotkach. Rezonans magnetyczny (MRI) zleca się wybiórczo, u osób młodszych lub przy niejednoznacznym obrazie.
Rezonans nie jest warunkiem rozpoznania. Brytyjskie wytyczne NICE NG226 z 2022 r. pozwalają rozpoznać chorobę zwyrodnieniową klinicznie, bez badań obrazowych, u osoby po 45. roku życia z bólem stawu związanym z aktywnością. Drugim warunkiem jest brak porannej sztywności albo sztywność trwająca nie dłużej niż 30 minut.
Skalę opisali Kellgren i Lawrence w 1957 r.:
| Stopień | Co widać na RTG |
|---|---|
| 0 | brak zmian |
| 1 | wątpliwe zwężenie szpary stawowej, możliwe drobne osteofity |
| 2 | wyraźne osteofity, możliwe zwężenie szpary |
| 3 | liczne osteofity, wyraźne zwężenie szpary, sklerotyzacja (zagęszczenie kości), możliwa deformacja końców kości |
| 4 | duże osteofity, znaczne zwężenie szpary, nasilona sklerotyzacja, wyraźna deformacja |
Zwyrodnienie stawu kolanowego 3. i 4. stopnia to postacie zaawansowane w obrazie RTG. Stopień nie przekłada się jednak wprost na nasilenie bólu. O leczeniu decydują dolegliwości, sprawność i wynik badania, więc opis „4. stopień” sam w sobie nie oznacza operacji.
Jak leczy się gonartrozę?
Leczenie zaczyna się od metod zachowawczych i łączy je ze sobą. Zabieg wchodzi w grę dopiero wtedy, gdy one nie wystarczają.
1. Ćwiczenia i ruch zmniejszają ból
Podstawą leczenia są dobrane ćwiczenia terapeutyczne (tak ujmują to wytyczne NICE NG226). Silny mięsień czworogłowy uda poprawia stabilność kolana, a ruch o niskim obciążeniu utrzymuje sprawność stawu. Program obejmuje zwykle trzy rodzaje ćwiczeń:
- izometryczne napinanie mięśnia czworogłowego, bez ruchu w stawie,
- ćwiczenia zakresu ruchu, czyli zginanie i prostowanie kolana,
- aktywność o niskim obciążeniu: rower stacjonarny, pływanie, spacery po miękkim podłożu.
Zestaw i tempo najlepiej ustalić podczas fizjoterapii, bo fizjoterapeuta oceni, co dane kolano toleruje.
2. Redukcja masy ciała odciąża staw
Przy nadwadze każdy zrzucony kilogram zmniejsza obciążenie chrząstki. Spadek o 10% masy ciała daje przy tym większą korzyść niż o 5% (te same wytyczne). Realny cel to więc 5–10% masy ciała, a nie ogólne „trzeba schudnąć”.
3. Leki i zastrzyki łagodzą objawy
Nie ma jednego najlepszego leku na zwyrodnienie kolan: wybór zależy od chorób współistniejących i należy do lekarza. W pierwszej kolejności rozważa się NLPZ (niesteroidowe leki przeciwzapalne) stosowane miejscowo, w postaci żelu. Doustne NLPZ przyjmuje się krótko i po ocenie ryzyka przez lekarza. Iniekcję dostawową glikokortykosteroidu rozważa się dla krótkotrwałej ulgi, gdy inne metody nie wystarczają.
Glukozaminy ani zastrzyków z kwasem hialuronowym wytyczne nie zalecają. Amerykańska Akademia Chirurgów Ortopedów (AAOS, 2021) również nie rekomenduje rutynowego stosowania kwasu hialuronowego. To informacja do rozważenia, zanim zapłaci się za taki zabieg.
4. Zabiegi operacyjne
Osteotomia korygująca zmienia oś kończyny i odciąża chory przedział kolana; stosuje się ją u wybranych, zwykle młodszych pacjentów. W zaawansowanej gonartrozie, gdy leczenie zachowawcze zawodzi, rozważa się endoprotezoplastykę, czyli wszczepienie sztucznego stawu.
Czy gonartrozę da się wyleczyć?
Nie, zmian w chrząstce nie da się cofnąć, ale leczenie zmniejsza dolegliwości i może spowolnić postęp choroby. Celem jest mniej bólu, utrzymanie sprawności i jak najdłuższe samodzielne chodzenie, a nie odbudowa stawu. Gonartroza nie zagraża życiu, ale nieleczona coraz bardziej ogranicza chodzenie i codzienne czynności. Dlatego leczenie ma sens, gdy jest prowadzone konsekwentnie, także wtedy, gdy zdjęcie RTG się nie poprawia.
Co możesz robić sam przy zwyrodnieniu kolana?
Domowa część leczenia zwyrodnienia stawu kolanowego to przede wszystkim regularny ruch, unikanie przeciążeń i pilnowanie masy ciała. Działa ona razem z zaleceniami lekarza i fizjoterapeuty, nie zamiast nich.
Czy przy zwyrodnieniu kolan można dużo chodzić i jeździć na rowerze?
Tak, ruch jest zalecany, pod warunkiem że się go dawkuje. Na spacery lepiej wybierać miękkie podłoże, a w rowerze, także stacjonarnym, ustawić siodełko wysoko, żeby kolano nie zginało się mocno przy każdym obrocie pedałów. Przy dawkowaniu wysiłku pomaga prosta zasada. Ból po aktywności, który mija do następnego dnia, nie jest powodem do rezygnacji z ruchu, a ten, który narasta, to temat na wizytę.
Przy zwyrodnieniu kolana nie służą za to długie klęczenie, kucanie, dźwiganie i skoki. Nie unieruchamiaj też kolana „na zapas”, bo ruch jest podstawą leczenia.
Czy orteza pomaga na zwyrodnienie kolana?
Pomaga jako uzupełnienie ćwiczeń, nie zamiast nich. Orteza odciążająca bywa jedną z metod wspomagających, a te same wytyczne zalecają rozważenie takich pomocy jak orteza czy laska wyłącznie obok ćwiczeń. Rodzaj ortezy dobiera się z lekarzem lub fizjoterapeutą, więc zapytaj o to na wizycie kontrolnej, zanim kupisz pierwszy model ze sklepu.
Czy dieta albo suplementy odbudują chrząstkę i maź?
Nie, żadna dieta ani suplement nie odbudowuje chrząstki ani mazi stawowej. Jedzenie wpływa na kolano przede wszystkim przez masę ciała: sposób odżywiania, który pomaga schudnąć, realnie odciąża staw. Glukozaminy wytyczne omówione przy lekach nie zalecają.
Kiedy myśli się o endoprotezie kolana?
Wtedy, gdy ból i sztywność mimo leczenia zachowawczego mocno ograniczają codzienne życie; sam stopień w RTG ani wiek o tym nie przesądzają. Przy kwalifikacji do endoprotezoplastyki te same wytyczne biorą pod uwagę dwa pytania:
- czy ból, sztywność i ograniczenie funkcji znacząco obniżają jakość życia,
- czy leczenie niezabiegowe okazało się nieskuteczne albo jest nieodpowiednie.
Wiek, BMI czy palenie same z siebie nie wykluczają z kwalifikacji.
Endoprotezoplastyka może być całkowita albo jednoprzedziałowa, a rodzaje endoprotezy kolana i wskazania do nich to temat na osobną rozmowę z ortopedą. Alternatywą nie jest artroskopowe płukanie i oczyszczanie stawu: wytyczne nie uznają go za leczenie gonartrozy, chyba że kolano wyraźnie blokuje się mechanicznie. Wskazania, przy których artroskopia kolana ma sens, dotyczą innych problemów niż zużyta chrząstka.
Decyzję o terminie operacji podejmuje się z ortopedą; zapytaj o to na wizycie kontrolnej. Na taką wizytę radzę przynieść krótką listę czynności, które przestały być możliwe. To one, a nie sam opis zdjęcia, mówią najwięcej o jakości życia.
Kiedy z bólem kolana trzeba pilnie do lekarza lub na SOR?
Gorące, czerwone, mocno spuchnięte kolano z gorączką oraz uraz, po którym nie da się obciążyć nogi, nie są typowe dla gonartrozy i wymagają pilnej oceny. Brytyjski NHS wymienia sytuacje, w których nie należy czekać:
- kolano bardzo bolesne, obrzęknięte, gorące lub zaczerwienione, zwłaszcza z gorączką albo dreszczami,
- uraz, któremu towarzyszył trzask w kolanie,
- brak możliwości obciążenia nogi po urazie,
- kolano zniekształcone albo szybko puchnące po urazie.
W takiej sytuacji jedź na SOR, a gdy stan jest ciężki, dzwoń pod 112. Gdy objawy narastają powoli, wystarczy planowa wizyta u ortopedy na NFZ, na którą potrzebne jest skierowanie.
