Najkrócej
Koksartroza to choroba zwyrodnieniowa stawu biodrowego: chrząstka pokrywająca głowę kości udowej i panewkę stopniowo się ściera. Daje o sobie znać bólem w pachwinie, sztywnością po odpoczynku i coraz mniejszym zakresem ruchu. Zmian w stawie nie da się cofnąć, ale regularne ćwiczenia, kontrola masy ciała i leczenie objawowe często na lata utrzymują sprawność. Endoprotezę rozważa się dopiero wtedy, gdy takie leczenie przestaje wystarczać.
- Dlaczego: chrząstka panewki i głowy kości udowej się ściera
- Jak: ćwiczenia z fizjoterapeutą, kontrola masy ciała
- Liczby: kod ICD-10 M16, skala RTG 0-4
- Uwaga: brak oparcia na nodze po upadku to SOR
Co dzieje się w biodrze przy koksartrozie?
Najpierw cienieje i pęka chrząstka, a za nią zmienia się cały staw. Biodro jest stawem kulistym: głowa kości udowej obraca się w panewce miednicy, a obie powierzchnie pokrywa chrząstka stawowa. Ta gładka warstwa zmniejsza tarcie i amortyzuje obciążenia przy każdym kroku. Gdy się ściera, choroba nie zatrzymuje się na chrząstce. Obejmuje też kość podchrzęstną, błonę maziową, torebkę stawową i mięśnie wokół biodra.
Koksartroza biodra przebiega w kilku powiązanych procesach:
- zwęża się szpara stawowa, czyli widoczny na zdjęciu RTG odstęp między głową kości udowej a panewką;
- kość podchrzęstna pod uszkodzoną chrząstką przebudowuje się i twardnieje;
- na brzegach stawu tworzą się osteofity, czyli narośla kostne;
- zmiany obejmują błonę maziową i torebkę stawową, a staw sztywnieje.
Ból skłania do oszczędzania nogi, a to z czasem prowadzi do zaniku mięśni uda i pośladka.
Koksartroza pierwotna i wtórna: skąd się bierze?
Pierwotna nie ma jednej uchwytnej przyczyny i wiąże się z wiekiem oraz genami, a wtórna rozwija się na tle wcześniejszej wady lub urazu biodra. Serwis endoprotezy-mmcenter.pl szacuje, że koksartroza dotyczy 5-10% populacji, a jej częstość wyraźnie rośnie po 60. roku życia. Za czynniki ryzyka uznaje wiek powyżej 50 lat, nadwagę i otyłość, obciążenia genetyczne oraz wieloletnią pracę fizyczną. Na liście są też sporty mocno obciążające biodra i płeć żeńska po menopauzie.
W postaci wtórnej zwyrodnienie przyspiesza konkretna choroba albo uraz:
- dysplazja stawu biodrowego;
- przebyte urazy biodra i miednicy, w tym złamania przezstawowe;
- choroba Perthesa;
- złuszczenie głowy kości udowej;
- septyczne zapalenie stawu;
- choroby metaboliczne.
Na skierowaniu albo wypisie koksartroza ma kod M16 z doprecyzowaniem po kropce. Cyfra po kropce mówi, czy zmiany są obustronne i czy lekarz uznał je za pierwotne, dysplastyczne czy pourazowe. Kody pochodzą z klasyfikacji ICD-10 Światowej Organizacji Zdrowia.
| Kod | Co oznacza |
|---|---|
| M16.0 | pierwotna koksartroza obu bioder |
| M16.1 | inna pierwotna koksartroza (jednego biodra) |
| M16.2 | koksartroza obu bioder na tle dysplazji |
| M16.3 | inna koksartroza na tle dysplazji |
| M16.4 | pourazowa koksartroza obu bioder |
| M16.5 | inna pourazowa koksartroza |
| M16.6 | inna wtórna koksartroza obu bioder |
| M16.7 | inna wtórna koksartroza |
| M16.9 | koksartroza nieokreślona |
Jakie są objawy koksartrozy biodra?
Najczęściej boli pachwina i przód uda, zwłaszcza przy chodzeniu, a biodro sztywnieje po odpoczynku. Ból może promieniować do pośladka, okolicy lędźwiowej albo kolana. Przy podrażnieniu nerwu zasłonowego bywa odczuwany głównie w kolanie, co potrafi zmylić pacjenta i odsunąć badanie biodra.
Na początku dolegliwości ustępują po odpoczynku, w zaawansowanym stadium ból pojawia się także w spoczynku i w nocy. Typowe objawy to:
- ból w pachwinie przy chodzeniu;
- sztywność po odpoczynku i trudne pierwsze kroki;
- ograniczona rotacja wewnętrzna, czyli skręcanie uda do środka (często jeden z pierwszych sygnałów);
- kłopot z założeniem skarpetek i butów;
- trudność ze wsiadaniem do samochodu;
- ból na schodach;
- coraz krótszy dystans marszu;
- utykanie.
Z czasem może dojść do przykurczu zgięciowego: biodro przestaje się w pełni prostować. Gdy zwyrodnienie dotyczy obu bioder, chód staje się niepewny i rośnie ryzyko upadku. Przed wizytą radzę zapisać, które codzienne czynności sprawiają trudność, na przykład skarpetki, samochód czy schody, bo lekarzowi mówi to więcej niż samo „boli”.
Jak lekarz rozpoznaje koksartrozę?
Na podstawie rozmowy o objawach i badania ruchomości biodra, a zdjęcie RTG potwierdza zmiany i pokazuje ich zaawansowanie. Brytyjska wytyczna NICE NG226 z 2022 r. dopuszcza rozpoznanie klinicznie, bez badań obrazowych, u osoby po 45. roku życia. Warunkiem jest ból stawu związany z aktywnością i brak porannej sztywności albo sztywność trwająca najwyżej 30 minut. Kto spełnia te warunki, nie potrzebuje rezonansu do samego rozpoznania.
RTG pozostaje podstawowym badaniem obrazowym. Widać na nim zwężenie szpary stawowej, osteofity, stwardnienie (sklerotyzację) kości podchrzęstnej i torbiele zwyrodnieniowe, nazywane geodami. W opisie zdjęcia często pada stopień według klasyfikacji Kellgrena-Lawrence’a z 1957 r., czyli skali 0-4.
| Stopień | Co widać w RTG | Prościej |
|---|---|---|
| 0 | brak zmian | staw wygląda prawidłowo |
| 1 | wątpliwe zwężenie szpary, możliwe osteofity | zmiany ledwie zaznaczone |
| 2 | wyraźne osteofity, możliwe zwężenie szpary | zwyrodnienie już widoczne |
| 3 | liczne osteofity, wyraźne zwężenie, sklerotyzacja, możliwe zniekształcenie | zmiany zaawansowane |
| 4 | duże osteofity, znaczne zwężenie, ciężka sklerotyzacja, zniekształcenie kości | zmiany najbardziej nasilone |
Stopień z opisu nie przekłada się wprost na samopoczucie. Duże zmiany na zdjęciu mogą boleć umiarkowanie, a niewielkie potrafią znacznie utrudniać życie.
Co pomaga na zwyrodnienie biodra?
Wytyczne NICE NG226 z 2022 r. stawiają na pierwszym miejscu ćwiczenia terapeutyczne dobrane do osoby i, przy nadwadze, redukcję masy ciała. Leki i iniekcje tylko łagodzą objawy. Każda utrata masy pomaga, przy czym utrata 10% daje zwykle więcej niż 5%. Leczenie zachowawcze, czyli bez operacji, składa się z kilku elementów:
- ćwiczenia wzmacniające mięśnie wokół biodra i podtrzymujące zakres ruchu, dobrane i prowadzone z fizjoterapeutą;
- kontrola masy ciała, która odciąża staw;
- laska lub inna pomoc przy chodzeniu, odciążająca biodro;
- leki przeciwbólowe dobrane przez lekarza, łagodzące objawy;
- dostawowa iniekcja kortykosteroidu, rozważana wtedy, gdy inne leczenie nie wystarcza (ulga po niej jest krótkotrwała).
Jakie zabiegi i ćwiczenia przy koksartrozie mają sens w konkretnym przypadku, ustala lekarz, a szczegółowy plan ruchu dobiera fizjoterapeuta. Te same wytyczne nie zalecają glukozaminy ani dostawowych iniekcji kwasu hialuronowego, a słabych opioidów nie zalecają rutynowo. Zanim kupiłabym suplement, zapytałabym lekarza o plan ćwiczeń z fizjoterapeutą.
Kiedy przy koksartrozie rozważa się endoprotezę?
Wtedy, gdy ból i ograniczenie sprawności znacznie obniżają jakość życia, a dobrze prowadzone leczenie zachowawcze nie przynosi ulgi. O operacji nie decyduje samo zdjęcie RTG, tylko to, jak biodro pozwala żyć na co dzień. Wiek, płeć, BMI ani palenie nie powinny według wytycznych same wykluczać pacjenta ze skierowania do ortopedy. To ortopeda kwalifikuje do zabiegu, po ocenie objawów, badania i zdjęć. Rodzaje implantów, przebieg zabiegu i trwałość opisuje osobny tekst o tym, czym jest endoproteza stawu biodrowego.
Jak szybko postępuje zwyrodnienie biodra i czy da się je cofnąć?
Tempo jest indywidualne: choroba rozwija się zwykle przez wiele lat i nierównomiernie, a po dłuższym spokojnym okresie może przyjść zaostrzenie. Koksartroza nie jest wyleczalna w sensie odbudowy chrząstki. Da się za to kontrolować objawy, a regularne leczenie zachowawcze może spowolnić narastanie dolegliwości. O ocenę postępu w swoim przypadku zapytaj na wizycie kontrolnej.
Kiedy ból biodra wymaga pilnej pomocy?
Koksartroza narasta powoli, więc nagła zmiana w biodrze wymaga pilnej oceny lekarskiej zamiast czekania na planową wizytę. Dotyczy to sytuacji, gdy:
- po upadku nie da się obciążyć nogi, co może oznaczać złamanie szyjki kości udowej (SOR albo numer 112);
- staw jest gorący i obrzęknięty, a do tego pojawia się gorączka, bo trzeba wykluczyć zakażenie;
- nagle, bez urazu, występuje silny ból;
- noga zaczyna drętwieć albo słabnie.
Ból w tej okolicy nie zawsze pochodzi ze zwyrodnienia: źródłem bywa kaletka, kręgosłup albo uraz. Tekst o tym, jakie są najczęstsze przyczyny bólu biodra, pomaga ocenić, czy objawy pasują do koksartrozy. Gdy dolegliwości narastają stopniowo, droga prowadzi przez lekarza rodzinnego i skierowanie do poradni ortopedycznej. Jak działa ortopeda na NFZ, łącznie z kolejkami i przygotowaniem do wizyty, wyjaśnia osobny poradnik.
